Sałasznicy – opera ludowa w 2 aktach, skomponowana w 1932 r. przez Jana Sztwiertnię do libretta Ferdynanda Dyrny. Swą prapremierę miała w Cieszynie 10 marca 1966 r., 26 lat po śmierci kompozytora w hitlerowskim obozie koncentracyjnym w Gusen.

Jan Sztwiertnia był synem beskidzkiego górala z Ustronia na Śląsku Cieszyńskim. Pomimo śmierci w młodym wieku, pozostawił po sobie bogatą spuściznę artystyczną. „Sałaszników” napisał w 1932 r. jako muzyczny samouk: dopiero w 1935 roku uzupełnił swoje wykształcenie w Szkole Muzycznej w Cieszynie, a w 1937 r. rozpoczął studia w Konserwatorium Muzycznym w Katowicach. Jak pisali później muzykolodzy, brak (...)pełnego opanowania techniki kompozytorskiej odbił się ujemnie na kompozycji, zwłaszcza jak idzie o fakturę, miejscami dla wykonawców bardzo niewygodną oraz instrumentację, na ogół zagęszczoną i ciężką, nie zawsze wykorzystującą najlepsze efekty i możliwości tak poszczególnych instrumentów jak i grup a nawet całej orkiestry. Tym nie mniej podkreślano, że muzyka Sztwiertni odznacza się niezwykle bogatą inwencją melodyczną, wyrazistością rytmiczną, świeżością harmonii i sonorystyki, a zwłaszcza wielką siłą ekspresji. Wskazywano, iż posiada ona swoisty rys indywidualności twórczej, wykazujący silne związki z beskidzkim folklorem.

,,Sałasznicy” to dwuaktowe widowisko o charakterze ludowego wodewilu. Autorem libretta, napisanego pierwotnie w dość archaicznej gwarze cieszyńskiej, jest pisarz ludowy Ferdynand Dyrna (1874 — 1957), silnie związany z amatorskimi teatrami na Śląsku Cieszyńskim. Fabuła utworu, opartego na motywach beskidzkiej góralszczyzny, jest dość wątła, a jego budowa prosta, a przy tym nieco rozwlekła. Akcja dzieje się na wsi beskidzkiej po pierwszej wojnie światowej. Dziewczynie, oczekującej powrotu swojego ukochanego z wojny, otoczenie raji głupawego pastucha. Pomimo rozsiewanym pogłoskom o rzekomej śmierci narzeczonego w niewoli, dziewczyna decyduje się czekać na wybranka. Widowisko kończy się powrotem narzeczonego i szczęśliwym ożenkiem zakochanej pary. Mocną stroną utworu jest możliwość wyeksponowania w jego inscenizacji wielu elementów beskidzkiego folkloru.

Opera nie doczekała się inscenizacji za życia kompozytora. Różne fragmenty chóralne i taneczne „Sałaszników” w latach po II wojnie światowej wykonywał Zespół Pieśni i Tańca Ziemi Cieszyńskiej, jednak prapremiera całej opery miała miejsce w Cieszynie dopiero 10 marca 1966 r. Inicjatorem inscenizacji był Jerzy Drozd, przyjaciel kompozytora, wówczas dyrektor Państwowej Szkoły Muzycznej w Cieszynie. Przedstawienie wyreżyserował Franciszek Michalik, scenografię opracował Władysław Cejnar, tańce ułożyła Janina Marcinkowa. Całością dyrygował Władysław Rakowski. W partiach chóralnych Zespół Pieśni i Tańca Ziemi Cieszyńskiej wsparło miejscowe Towarzystwo Śpiewacze „Lutnia”, zaś w partii Michała wystąpił sam Jerzy Drozd. Operę wystawiano później jeszcze wielokrotnie zarówno w samym Cieszynie, jak i w wielu miejscowościach regionu, również po czeskiej stronie granicy.

W 2010 roku Ludowy Zespół Pieśni i Tańca Śląsk ponownie wystawił operę „Sałasznicy” w opracowaniu muzycznym Jean Claude Hauptmanna, który też poprowadził orkiestrę podczas premiery.

Przypisy

Kategoria:Opery w języku polskim

Kategoria:Wodewil