Chorągiew pancerna koronna Jerzego Wielhorskiego – oddział koronnej jazdy pancernej autoramentu narodowego wojska I Rzeczypospolitej drugiej połowy XVII wieku (okresu powstania Chmielnickiego, wojny polsko-rosyjskiej 1654–1667, wojny polsko-tureckiej 1672–1676 i wojny polsko-tureckiej 1683–1699).
Charakterystyka Chorągiew pancerna (kozacka) była jednostką organizacyjną i taktyczną liczącą około 100–150 koni. Należała do wojsk autoramentu narodowego. Zaciągano ją według systemu pocztów towarzyskich. Składała się z zazwyczaj dwukonnych pocztów: rotmistrza, porucznika, chorążego i pocztów towarzyszy. Podział stawek żołdu w oddziale był następujący: 5 stawek brał rotmistrz, 2 stawki porucznik, 2 kolejne stawki chorąży, a pozostałe stawki żołdu przyznane w kompucie dzielono pomiędzy poczty towarzyskie.
W XVII wieku wojska Rzeczypospolitej prowadziły działania wojenne na kilku frontach. Walczyły z wojskami szwedzkimi, powstańcami Chmielnickiego, Carstwem Moskiewskim, Tatarami Chanatu Krymskiego i Imperium Osmańskim.
Klęski wojsk koronnych w bitwach nad Żółtymi Wodami i pod Korsuniem wywarły przygnębiające wrażenie na szlachcie. Sejmiki wojewódzkie zwołane w 1648 przez Prymasa podjęły uchwały w sprawie nowych zaciągów i odbudowy armii koronnej. Na tej podstawie została utworzona chorągiew kozacka podczaszego wołyńskiego Kiliana Wielhorskiego. W trzecim kwartale 1649 liczyła 97 koni.
Po Kilianie Wielhorskim, z dniem 1 lipca 1653 szefostwo chorągwi przejął Jerzy Wielhorski.
W pierwszej połowie 1655 Rzeczpospolita przygotowywała się do odparcia szwedzkiej agresji. Sejmiki wojewódzkie, a także sejm nadzwyczajny uchwaliły podatki i nakazały zwiększenie liczebności sił zbrojnych. W drugim kwartale roku, w składzie komputu znajdowało się 86 chorągwi kozackich (pancernych) – w sumie 8039 koni. Jedną z nich była chorągiew Jerzego Wielohorskiego licząca 99 koni.
W okresie potopu szwedzkiego (1655–1660) chorągiew Jerzego Wielohorskiego przez dłuższy czas służyła pod rozkazami króla szwedzkiego Karola X Gustawa. Dlatego też „odsądzono” ją od wypłaty żołdu.
Wiosną 1660 pokój oliwski zakończył wojnę ze Szwecją. Król Jan Kazimierz jeszcze w tym samym roku postanowił zakończyć wojnę polsko-rosyjską. Uderzenie głównych sił głównych miały osłaniać dwie dywizje litewskie wzmocnione dywizją koronną Stefana Czarnieckiego. W skład tej ostatniej wchodziła chorągiew pancerna stolnika wołyńskiego Jerzego Wielhorskiego. Porucznikiem chorągwi był Jan Podhorecki, a według Wimmera był to Paweł Falibowski (Chwalibogowski). W czerwcu 1660 chorągiew liczyła 77 konie, a w IV kwartale tegoż roku 76 koni.
W 1672 wybuchła kolejna wojna z Turcją. Armia Imperium Osmańskiego pod dowództwem sułtana Mehmeda IV w walkach na Ukrainie osiągała początkowo znaczne sukcesy. W kolejnym roku sejm pacyfikacyjny nie tylko nie ratyfikował traktatu buczackiego, ale podjął uchwały o powiększeniu liczebności wojsk zarówno koronnych jak i litewskich. Jesienią 1673 król Michał Korybut Wiśniowiecki przekazał dowodzenie nad wojskami hetmanowi wielkiemu koronnemu Janowi Sobieskiemu, a połączone siły koronno-litewskie 9 listopada stanęły pod Chocimiem. Była wśród nich chorągiew pancerna koronna podkomorzego włodzimierskiego Jerzego Wielhorskiego. W czasie bitwy liczyła 100 koni.
Żołnierze chorągwi kasztelana wołyńskiego Jerzego Wielhorskiego znaleźli się w kompucie wojsk koronnych pod Wiedniem w 1683 i wzięli udział w wojnie polsko-tureckiej. Pod Wiedniem chorągiew walczyła w składzie pułku Mikołaja Sieniawskiego. Zgodnie z etatem chorągiew powinna posiadać 70 koni starego zaciągu i 80 koni nowego zaciągu. Faktycznie posiadała 150 koni.
Przedłużająca się wojna z Turcją spowodowała, że sejm warszawski w 1690 obniżył komput wojska koronnego. Zgodnie z nowym etatem chorągiew Wielhorskiego liczyła 100 koni.
(?) Po Jerzym Wielhorskim szefostwo przyjął kasztelaniec wołyński Jan Wielhorski; od 1 listopada 1683 z etatem 100 koni, a od 1 lutego 1686 powiększonym o 20 koni ze zlikwidowanej chorągwi Giżyckiego. (?) Po kasztelanie wołyńskim Jerzym Wielhorskim od 1 lutego 1690 szefostwo przyjął kasztelaniec wołyński Jan Wielhorski od 1 listopada 1695 z etatem 80 koni.
Uwagi
Przypisy
Bibliografia
Kategoria:Chorągwie pancerne koronne Kategoria:Chorągwie autoramentu narodowego Kategoria:Jazda koronna w dobie wojny polsko-rosyjskiej (1654–1667) Kategoria:Jazda koronna w dobie wojny polsko-tureckiej (1672–1676) Kategoria:Jazda koronna w dobie wojny polsko-tureckiej (1683–1699) Kategoria:Oddziały polskie walczące w bitwie pod Wiedniem Kategoria:Wielhorscy herbu Kierdeja Kategoria:Jazda koronna w dobie powstania Chmielnickiego Kategoria:Chorągwie kozackie koronne