thumb|Mapa polskiej Suwalszczyzny Suwalszczyzna (, , , ) – polsko-litewska kraina historyczna z centrum w Suwałkach i o zmiennym zasięgu terytorialnym.
Uzus i denotacja geograficzna terminu Dawna Rzeczpospolita i okres zaborów mały|lewo|160px|na mapie z 1780 Do końca XIX wieku termin „Suwalszczyzna” nie istniał ani w języku polskim, ani w żadnym innym. Pod względem administracyjnym w Wielkim Księstwie Litewskim I Rzeczypospolitej tereny między środkowym Niemnem a Prusami należały w niewielkiej części do Księstwa Żmudzkiego, a w zdecydowanej większości do województwa trockiegoZygmunt Gloger, Geografia historyczna ziem dawnej Polski, Kraków 1900, s. 285–288.; te ostatnie podzielone były między powiaty grodzieński (zdecydowana większość), trocki i (w bardzo niewielkiej części) kowieńskiLietuva žemelapiusose, Vilnius 1999, , s. 64.. Suwałki, które uzyskały status miejski dopiero w początkach wieku XVIII, aż do rozbiorów pozostawały niewielką miejscowością w powiecie grodzieńskim i nie pojawiały się nawet na mapach, choć zaznaczano na nich np. sąsiednie Dowspudę, Sejny, czy Sopoćkinie. Po III rozbiorze Polski w 1795 roku teren ten przejściowo włączono do Prus w ramach Kammerdepartment Bialystok, jednostki będącej z kolei częścią nowo utworzonej prowincji Neuostpreußen; tereny na zachód od środkowego Niemna znalazły się w powiatach (Kreis) Wigry, Kalwaria i MariampolAugust Karl von Holsche, Geographie und Statistik von West-, Süd- und Neu-Ostpreußen. Nebst einer kurzen Geschichte des Königreichs Polen bis zu dessen Zertheilung, Berlin 1800, s. 153–154.. Po utworzeniu Księstwa Warszawskiego w 1807 roku obszar znalazł się w departamencie łomżyńskim, podzielony między powiaty Wigry (z siedzibą w Sejnach), Kalwaria i Mariampol. Po wejściu w skład Imperium Rosyjskiego od roku 1815 teren stał się częścią stanowiącego Królestwo Polskie województwa augustowskiego; dzieliło się ono na obwody (od północy) Mariampol, Kalwaria, Sejny, Augustów i ŁomżaDziennik Praw Królestwa Polskiego, nr 2, t. 1, Warszawa 1816, s. 115–120.. W roku 1837 województwo przemianowano na gubernię augustowską; utrzymano również podział na 5 istniejących wcześniej jednostek administracyjnych niższego rzęduJuliusz Bardach, Monika Senkowska-Gluck (red.), Historia państwa i prawa Polski, t. 3, Warszawa 1981, , s. 354–355.. W roku 1867 stworzono gubernię suwalską (ros. Сувалкская губерния), dzielącą się na powiaty (ujezd) Augustów, Suwałki, Sejny, Mariampol, Władysławów, Kalwaria i Wyłkowyszki.
Początki XX wieku mały|160px|Suvalkijos žemlapis Na przełomie XIX i XX wieku w języku polskim termin „Suwalszczyzna” nie funkcjonował; jeszcze Oskar Kolberg zaliczył Suwałki i okolice do „Augustowskiego”Oskar Kolberg, Mazowsze, Kraków 1890, s. 13–18.. W druku termin zaczął się pojawiać (rzadko jako „Suwałszczyzna”Warszawa w 1915, Odpisy sprawozdań, [w:] serwis Polona, dostępny tutaj [dostęp 5 lipca 2020].) we wczesnych latach XX wieku. Pierwsza zidentyfikowana wzmianka w prasie polskiej pochodzi z roku 1902 i ma niejasną denotację geograficzną, sugerującą jednak najbliższe rejony Suwałk; niejednokrotnie i potem o „Suwalszczyźnie” pisano w tym właśnie znaczeniuWszechświat 25 maja 1902, [w:] serwis Polona, dostępny tutaj [dostęp 5 lipca 2020].. Jednak w podobnym okresie mianem „Suwalszczyzna” zaczęto też określać teren całej guberni suwalskiej i oba terminy stosować zamiennie. W takim znaczeniu używał go np. Karol Hoffman w broszurze Nieznane zakątki kraju. Suwalszczyzna (1908)Karol Hoffman, Nieznane zakątki kraju. Suwalszczyzna, Warszawa 1908., Ludwik Krzywicki w artykule Charakterystyka fizyczna ludności ziem polskich i dzielnic ościennych (1912)Ludwik Krzywicki, Charakterystyka fizyczna ludności ziem polskich i dzielnic ościennych, [w:] Encyklopedya polska, Kraków 1912, s. 465–654. czy Włodzimierz Wakar w książce Rozwój terytorialny narodowości polskiej (1917)Włodzimierz Wakar, Rozwój terytorialny narodowości polskiej, cz. 2, Kielce 1917.. W języku litewskim termin „Suvalkija” pojawił się w druku w podobnym czasie; pierwsza mapa obszaru wyodrębnionego w ten sposób została opublikowana w Stanach Zjednoczonych przez litewskiego kartografa i działacza Broniusa Kazysa Balutisa jako Suvalkijos žemlapis (pol. Mapa Suwalszczyzny) w roku 1915; pokrywała się ona z obszarem guberni suwalskiej i była potem wykorzystywana przez stronę litewską w negocjacjach międzynarodowychRomualdas Girkus, Viktoras Lukoševičius, Pirmasis lietuviškas suvalkijos žemelapis, [w:] Geodezija ir kartografija 35 (2009), s. 104–108.. Na tak rozumianej Suwalszczyźnie znalazła się np. Aleksota, ówcześnie przedmieście, a dziś część Kowna„Priemiestis išsistatęs paupy ir šlaite, jau Suvalkijos pusėje”, Genė Balčaitienė, Kauno pradinukai domisi Aleksoto istorija, [w:] Lietuvos Rytas 21.03.2018..
Okres międzywojenny mały|lewo|Aleksota W okresie międzywojennym w literaturze polskiej użycie terminu coraz bardziej ograniczało się do części byłej guberni suwalskiej, która znalazła się w Polsce. Jednak niektóre publikacje – np. te o charakterze turystycznym, jak broszura Wacława Świątkowskiego – rozciągały denotację geograficzną terminu także na obszar znajdujący się w Republice Litewskiej„Nad Szeszupą leży jedno z najładniejszych miast Suwalszczyzny – Marjampol”, Wacław Świątkowski, Suwalszczyzna i okolica nadniemeńskie, Warszawa 1926, s. 22..
W literaturze litewskiej w zakresie uzusu pojawił się silny dualizm. Z jednej strony, w publicystyce ujawniła się wyraźna tendencja by używając terminu „Suvalkija” (pol. Suwalszczyzna) podkreślić łączność całych ziem dawnej guberni suwalskiej i w ten sposób zwrócić uwagę na oderwanie Suwałk, Sejn czy Puńska od etnicznej Litwy. Także część miejscowych przyswoiła sobie termin; w latach 30. w litewskim Mariampolu (w północnej części dawnej guberni suwalskiej) wychodził tygodnik Suvalkietis (pol. Suwałczanin)Suvalkietis, [w:] Visuotine Lietuvos Enciklopedija online, dostępny tutaj [dostęp 5 lipca 2020].. Wreszcie, w dialektologii i etnografii pojawiła się tendencja, by obok Żmudzi i Auksztoty uważać Suwalszczyznę za jeden z 3 tradycyjnych litewskich regionów etnokulturowych; w tym ujęciu jej granice rozciągano również na tereny na prawym brzegu NiemnaZob. np. Antanas Antanas Tamošaitis, Lietuvos etnografiniai regionai, Kaunas 1939, za Žilvytis Šaknys, Etnografinis regionas mokslinių tyrimų šviesoje, [w:] Gimtasai Kraštas 44 (2015), s. 44. Tak rozumiana Suwalszczyzna została podzielona na 3 subregiony, zamieszkałe przez grupy etniczne określone jako Zanavykai, Kapsai i Dzukai.. Z drugiej strony, niektórzy litewscy językoznawcy krytykowali termin „Suvalkija” jako niegramatyczny, a do tego jako sztuczny derywat logiczny będący pozostałością rosyjskich podziałów administracyjnych. Zamiast niego, proponowano termin „Sūduva” (pol. Sudowia, również Jaćwież), odwołujący się do dawnej prehistorycznej nazwy rejonu, bądź „Užnemunė” (pol. Zaniemnie), powstałe po zaborach określenie o niejasnym zasięgu terytorialnym, wskazujące na litewskie tereny na zachód od Niemna. Litewskie mapy zasadniczo nie używały pojęcia „Suvalkija”Dalia Urbanavičienė, Suvalkija ar Sūduva?, [w:] Punsko Archyvas 04.03.2013, dostępny tutaj [dostęp 5 lipca 2020]..
Okres powojenny W latach powojennych w języku polskim terminu „Suwalszczyzna” używano praktycznie wyłącznie na określenie znajdujących się w Polsce terenów otaczających Suwałki, choć ich zasięg był zmienny. W okresie późnego PRL niekiedy termin funkcjonował zamiennie z terminem „województwo suwalskie”, a jego zasięg terytorialny rozszerzano nie tylko na Augustów i okolice, ale również na teren Wielkich Jezior MazurskichLeszek Sikorski, Suwalszczyzna. Prezentujemy nowe województwa, [w:] Łowiec polski 23/24 (1976), s. 10–11.. Jednocześnie jednak nazwy używano jedynie w odniesieniu do bliższych okolic SuwałkJak w przewodniku Zygmunta Filipowicza Suwalszczyzna. Panorama turystyczna (1980).. Obecnie w uzusie publicznym denotacja ograniczona jest w zasadzie do powiatu suwalskiegoZob. np. przewodniki Stefana Maciejewskiego Szlakami północnej Suwalszczyzny(1995) i Wojciecha Batury Szlakami południowej Suwalszczyzny (1999), ew. artykuł przeglądowy Andrzeja Matusiewicza, Historia krajoznawstwa na Suwalszczyźnie, [w:] Ziemia 60 (2006), s. 137–155., choć w specyficznych przypadkach (np. w dialektologii) do „Suwalszczyzny” włącza się również obszar powiatu augustowskiegoHalina Kraś, Dialekty i gwary polskie, [w:] serwis Dialektologia, dostępny tutaj [dostęp 5 lipca 2020].. Niektóre publikacje turystyczneSuwalszczyzna. W krainie ozów i łojm, [w:] serwis National Geographic, dostępny tutaj [dostęp 5 lipca 2020]. czy historyczne mówią o Suwalszczyźnie (lub „Suwalszczyźnie północnej”Zob. np. dyskuja w serwisie Historycy [link zablokowany przez Wikipedię].) również w odniesieniu do terenów znajdujących się obecnie w Republice LitewskiejChoć często terminu „Suwalszczyzna” w ściśle historycznym dyskursie używa się również jedynie w odniesieniu do Suwałk i okolic, por. np. tekst dotyczący preferncji politycznych w początkach XX wieku, Małgorzata Dajnowicz, Oblicze polityczne polskiej Suwalszczyzny w początkach XX wieku, [w:] Rocznik Suwalsko-Mazurski 3 (2003), s. 155–162.. W specjalistycznym dyskursie historycznym niekiedy termin stosowany jest na określenie guberni suwalskiejMałgorzata Dajnowicz, Orientacje polityczne ludności Polskiej północno-wschodniej części Królestwa Polskiego na przełomie XIX i XX wieku, Białystok 2005, .. W niszowych publikacjach używa się terminu „Suwalszczyzna Sopoćkińska”, oznaczającego niewielką część dawnej guberni suwalskiej, znajdującą się obecnie na BiałorusiSuwalszczyzna, [w:] blog Wojtek z Roztoki, 28.11.2018, dostępny tutaj [dostęp 5 lipca 2020]..
Na Litwie radzieckiej terminu „Suvalkija” używano w różnych znaczeniach. Najpopularniejsza była denotacja historyczna, wskazująca na litewskie ziemie dawnej guberni suwalskiejMažojoje lietuviškoje tarybinėje enciklopedijoje, t. 3, Vilnius 1971, s. 1348., choć niekiedy nazwę stosowano w odniesieniu do współczesności, np. do znajdujących się w Litewskiej Socjalistycznej Republice Radzieckiej terenów na południowy zachód od Niemna czy do rejonu wokół Suwałk w PRL.Lietuviškoji tarybinė enciklopedija, t. 10, Vilnius 1983, s. 457–458. Jednak termin „Suvalkija” zrobił największą karierę w dialektologii i etnografii litewskiej, w której z pewnymi modyfikacjami używano go kontynuując wcześniejsze wątki przedwojenne. Obok Żmudzi, Auksztoty i Dzukii określano go i określa się nadal jako jeden z 4 historycznych regionów etnokulturowychLietuvos etnokultūriniai regionai, [w:] serwis Turizmo Gidas, dostępny tutaj [dostęp 5 lipca 2020]. (w niektórych wersjach obok Małej Litwy jako jeden z 5 regionówJill Condra, Encyclopedia of National Dress: Traditional Clothing around the World, Santa Barbara 2013, , s. 213.), przez stulecia zachowujących własne odrębności tak dialektologiczne jak zwyczajowe (np. jeśli chodzi o stroje ludowe czy budownictwo drewniane)Etnografinių regionų savitumus paveikė ir baltų gentys, [w:] serwis Vytauto Didžiojo Universitetas, dostępny tutaj [dostęp 5 lipca 2020].. Co więcej, zdaniem niektórych badaczy, dialekt określany jako suwalski stanowił podstawę dla wykształcenia się literackiego języka litewskiegoSanita Lazdiņa, Heiko F. Marten, Multilingualism in the Baltic States: Societal Discourses and Contact Phenomena, London 2018, , s. 133.. W środowiskach emigracji litewskiej pojawiła się tendencja, by kwestionując łączność ziem dawnej guberni suwalskiej teren ten dzielić między dwa regiony: Dzukija (obejmująca południową Suwalszczyznę, łącznie z Suwałkami) oraz Zanavykija (obejmująca północną Suwalszczyznę, z Mariampolem)zob. wydaną na emigracji mapę regionów etnokulturowych Litwy, dostępną tutaj.
Współcześnie mały|lewo|okolice Puńska