mały|Przenośny zagłuszacz GNSS (GPS/GLONASS) „Anklav”.Zagłuszanie GNSS (; w tym zagłuszanie GPS) – działanie polegające na zalewaniu odbiorników globalnych systemów nawigacji satelitarnej (GNSS) silnymi sygnałami radiowymi, które zagłuszają sygnały z konstelacji satelitów systemów GPS, GLONASS, Beidou lub Galileo. Uniemożliwia to odbiornikowi dokładne wyznaczenie położenia lub czasu. Takie zagłuszanie może zakłócać działanie różnych urządzeń zależnych od GPS – od systemów nawigacji pojazdów i statków powietrznych po rolnictwo precyzyjne i sieci telefonii komórkowej. W lotnictwie cywilnym zagłuszanie GPS może zakłócać transmisję . Zagłuszanie GPS jest szczególnym rodzajem zakłóceń GNSS (zakłóceń radiowych). mały|Przykład wizualizacji danych ADS-B.
W kontekście GNSS „zagłuszanie” (jamming) oznacza celowe zakłócanie radiowe, które uniemożliwia odbiornikowi GNSS „złapanie” i śledzenie sygnałów satelitarnych (w odróżnieniu od spoofingu, który polega na nadawaniu sygnałów podszywających się pod GNSS i wprowadzających odbiornik w błąd). W dokumentach Organizacji Międzynarodowego Lotnictwa Cywilnego (ICAO) przytaczanych przez Eurocontrol jako podstawowe typy zakłóceń GNSS wyróżnia się trzy główne klasy: zakłócenia o fali ciągłej (continuous wave, CW), zakłócenia impulsowe oraz zakłócenia „szumopodobne” o ograniczonym paśmie.
W nowszych opracowaniach technicznych (m.in. na potrzeby lotnictwa) spotyka się też bardziej szczegółową taksonomię „zagłuszania” według przebiegu/widmowej postaci zakłócenia i zajętości pasma, np. rozróżniając zakłócenia CW, zamiatające (swept-CW), szerokopasmowe (broad-band) oraz impulsowe (pulsed).
Skuteczność zagłuszania wynika z bardzo niskiej mocy sygnałów GNSS docierających do powierzchni Ziemi (ok. −130 dBm). Nawet niskokosztowy zagłuszacz o mocy kilku watów generuje sygnał wielokrotnie silniejszy od satelitarnego, co wystarcza do uniemożliwienia odbioru. Zagłuszanie zagraża nie tylko nawigacji, ale również infrastrukturze zależnej od sygnału czasu GNSS: sieciom telekomunikacyjnym, sieciom elektroenergetycznym i systemom finansowym. Według raportu NIST z 2021 roku utrata sygnału czasu GPS kosztowałaby sam sektor telekomunikacyjny w USA od 5,5 do 14,2 mld USD.
Zgodnie z zasadami ITU państwa są zobowiązane do eliminowania szkodliwych zakłóceń wynikających z zagłuszania GPS i spoofingu GPS, jednak ITU nie dysponuje skutecznymi środkami egzekwowania tych zasad. Ramy prawne ICAO wymagają, aby państwa wdrażały odpowiednie działania zapobiegawcze i łagodzące skutki zagłuszania i spoofingu GPS. Zgodnie z ICAO państwa powinny uczynić zagłuszanie i spoofing GPS karalnym. W Stanach Zjednoczonych eksploatacja, marketing lub sprzedaż jakiegokolwiek sprzętu do zagłuszania GPS są zakazane na mocy prawa federalnego. W Polsce Urząd Komunikacji Elektronicznej uznaje urządzenia zagłuszające GNSS za niespełniające wymagań prawa komunikacji elektronicznej i zakazuje ich wprowadzania na rynek oraz używania.
Przypadki mały|Stacja zakłóceń R-330Ż „Żitiel” (R-330Zh Zhitel) jako przykład wojskowego systemu walki elektronicznej.
Zagłuszanie GPS może być wykorzystywane przez państwa podczas ćwiczeń wojskowych i manewrów, jednak zgodnie z zaleceniami IATA powinny one uznawać szkodliwy wpływ takiego zagłuszania na lotnictwo cywilne i zachowywać najwyższą ostrożność. W lotnictwie cywilnym Eurocontrol wskazał dwa główne „hotspoty” zagłuszania GPS: pierwszy – od wschodniej przestrzeni powietrznej Turcji po Irak, Iran i Armenię (z rozszerzeniem do granicy Armenii z Azerbejdżanem); drugi – od południowej przestrzeni powietrznej Cypru w kierunku Egiptu, Libanu i Izraela.
Po inwazji Rosji na Ukrainę Rosja wykorzystywała zagłuszanie GPS do wsparcia działań wojskowych oraz do zakłócania nawigacji w państwach NATO. W grudniu 2022 i styczniu 2023 odnotowano zagłuszanie GPS w północnej Polsce, południowej Szwecji, południowo-wschodniej Finlandii, Estonii i na Łotwie.
Region bałtycki i obwód królewiecki Po 2022 roku obserwowano wzrost incydentów zakłócania sygnałów GNSS w Europie, m.in. w rejonie Morza Bałtyckiego. Nasilenie zakłóceń nad Polską zbiegło się z uruchomieniem w grudniu 2023 roku bazy Aegis Ashore w Redzikowie, 250 km od granicy z obwodem królewieckim. Za zakłócenia w regionie odpowiedzialny jest m.in. stacjonarny system 14Ts227 Tobol rozmieszczony w obwodzie kaliningradzkim, zdolny do zagłuszania sygnałów GPS, Galileo i GLONASS na dużym obszarze. W kwietniu 2024 niemieckie Ministerstwo Obrony oceniło, że zakłócenia GNSS w regionie Bałtyku są „bardzo prawdopodobnie” pochodzenia rosyjskiego. Reuters informował także o incydencie z marca 2024, gdy w pobliżu obwodu królewieckiego doszło do zakłócenia sygnału na pokładzie samolotu, którym podróżował brytyjski minister obrony (zakłócenie trwało ok. 30 minut).
29 kwietnia 2024 roku Łotwa, Litwa i Estonia oskarżyły Rosję o tłumienie sygnałów GPS na Morzu Bałtyckim. Minister spraw zagranicznych Estonii Margus Tsahkna dodał, że państwa bałtyckie uważają zakłócanie sygnałów GPS za „atak hybrydowy Federacji Rosyjskiej”, który stwarza zagrożenie dla ich obywateli. „Zdecydowanie omówimy to z naszymi sojusznikami”.
W kwietniu 2024 linie Finnair czasowo zawiesiły loty do Tartu po dwóch przypadkach uniemożliwienia lądowania z powodu zakłóceń GPS; przewoźnik wskazywał, że piloci zgłaszali zakłócenia m.in. w rejonie obwodu kaliningradzkiego. Fińska straż przybrzeżna informowała o stałych zakłóceniach GNSS na Bałtyku od kwietnia 2024 (m.in. w Zatoce Fińskiej), wskazując na podejrzenie działań rosyjskich. W 2025 opisywano też lokalizowanie źródeł zakłóceń metodami triangulacji do punktów na wybrzeżu obwodu królewieckiego (m.in. okolice Okuniewa i Bałtyjska). W czerwcu 2025 odnotowano również problemy z dostępnością GNSS w rejonie portu w Kłajpedzie, łączone z rosyjskimi działaniami osłonowymi wokół obwodu kaliningradzkiego.
Polska W styczniu 2025 roku Polska odnotowała 2732 przypadki zakłóceń GNSS (zagłuszanie i spoofing łącznie). Zakłócenia GPS nad północną Polską powodują spadki cywilnych dronów. Polskie władze lotnicze podkreślają, że samoloty komunikacyjne dysponują zapasowymi systemami nawigacyjnymi (ILS, VOR, nawigacja inercyjna), a radar naziemny Eurocontrol zapewnia ciągłe prowadzenie ruchu. Naukowcy z Uniwersytetu Morskiego w Gdyni namierzyli źródła zakłóceń GNSS na Bałtyku, lokalizując je w obwodzie kaliningradzkim. Od 2025 roku incydenty zakłóceń GNSS podlegają raportowaniu w ramach systemu zgłaszania zdarzeń lotniczych ECCAIRS. W 2025 roku trzynaście państw członkowskich Unii Europejskiej, w tym Polska, wystosowało wspólne żądanie podjęcia działań przeciwko zakłóceniom GNSS.
Ukraina W kwietniu 2023 Rosja, aby przeciwdziałać ukraińskim atakom dronów, rozmieściła zagłuszanie GPS w 15 swoich regionach, w tym w obwodzie iwanowskim, włodzimierskim, jarosławskim, riazańskim, kałuskim i twerskim otaczających Moskwę.
W trakcie wojny rosyjsko-ukraińskiej wskazywano, że rosyjska walka elektroniczna (w tym zagłuszanie GNSS) obniżała skuteczność części uzbrojenia precyzyjnego wykorzystującego naprowadzanie wspomagane GNSS. Reuters w maju 2024 informował, że rosyjskie zakłócanie utrudniało użycie bomb szybujących GLSDB (Ground-Launched Small Diameter Bomb), powodując częste chybienia celu. Z kolei „The Washington Post”, powołując się na poufne ukraińskie oceny, opisywał spadek skuteczności amunicji artyleryjskiej M982 Excalibur (wspomaganej GPS) do poziomu poniżej 10% trafień oraz pogorszenie dokładności innych systemów zależnych od sygnałów satelitarnych wskutek rosyjskich zakłóceń.
Przeciwdziałanie W odróżnieniu od spoofingu GNSS, zagłuszanie jest łatwiejsze do wykrycia, ponieważ powoduje widoczną utratę sygnału, a nie podstawienie fałszywych danych.
Do metod przeciwdziałania zagłuszaniu należą anteny o kontrolowanej charakterystyce odbioru (CRPA, ‘’controlled reception pattern antennas’’), które kształtują charakterystykę odbioru tak, aby tłumić sygnały z kierunków źródeł zakłóceń. Stosuje się również odbiorniki wieloczęstotliwościowe (GPS L1/L2/L5, Galileo, GLONASS), co utrudnia zagłuszenie wszystkich pasm jednocześnie. System Galileo oferuje od 2025 roku usługę kryptograficznego uwierzytelniania wiadomości nawigacyjnych (OSNMA), która chroni przed spoofingiem, ale nie eliminuje podatności na zagłuszanie.
W lotnictwie cywilnym zapasowe systemy nawigacyjne (ILS, VOR, nawigacja inercyjna) oraz radar naziemny Eurocontrol zapewniają ciągłość prowadzenia ruchu w przypadku utraty sygnału GNSS. W nawigacji morskiej stosuje się systemy eLoran jako niezależne od GNSS źródło pozycji i czasu.
Zastosowanie wojskowe mały|System 1RL257E „Krasucha-4”.
W działaniach zbrojnych zagłuszanie (jamming) jest jednym z podstawowych środków walki elektronicznej i szerszych operacji w widmie elektromagnetycznym. Polega na celowym promieniowaniu, ponownym promieniowaniu lub odbiciu energii elektromagnetycznej w celu uniemożliwienia bądź ograniczenia skutecznego wykorzystania widma przez przeciwnika, co ma prowadzić do obniżenia jego zdolności bojowych. W terminologii NATO zagłuszanie elektroniczne jest elementem elektronicznych środków przeciwdziałania (ECM) i jednym z mechanizmów osiągania efektów ofensywnych (atak elektroniczny), a sama walka elektroniczna obejmuje działania ukierunkowane na uzyskanie efektów ofensywnych i defensywnych oraz zapewnienie świadomości sytuacyjnej w środowisku elektromagnetycznym.
Taktycznie zagłuszanie stosuje się do czasowego „zamknięcia” lub pogorszenia działania systemów zależnych od emisji elektromagnetycznych, takich jak łączność radiowa, radiolokacja czy nawigacja satelitarna, co może utrudniać rozpoznanie, koordynację, naprowadzanie i celowanie przeciwnika oraz wspierać manewr i ochronę własnych sił. W doktrynie operacyjnej podkreśla się, że efekty walki elektronicznej (w tym zagłuszania) powinny być planowane i synchronizowane z innymi zdolnościami w podejściu połączonych rodzajów broni, aby chronić własne systemy zależne od widma i jednocześnie ograniczać swobodę działania przeciwnika.
Specjalne wojskowe szyfrowane systemy GPS wykorzystujące kod P/(Y), a tym bardziej wykorzystujące kod M o zwiększonej odporności, wykorzystujące wiązki punktowe o większej mocy sygnału, są w pewnej mierze uodpornione na zakłócanie, a także na spoofing.
Urządzenia wojskowe do zagłuszania (przykłady) Federacja Rosyjska
14Cc227 Tobol – stacjonarny system zagłuszania sygnałów nawigacji satelitarnej (GPS, Galileo, GLONASS) i łączności satelitarnej (w tym Starlink). Rozmieszczony m.in. w obwodzie kaliningradzkim, wskazywany jako jedno z głównych źródeł zakłóceń GNSS nad regionem bałtyckim.
– system WRE/ECM projektowany do zakłócania nawigacji satelitarnej (GNSS), w tym sygnałów używanych przez uzbrojenie precyzyjne i BSP.
R-330Ż Żytiel (R-330Zh Zhitel) – mobilna stacja zakłóceń przeznaczona do wykrywania i zakłócania łączności satelitarnej i komórkowej (m.in. Iridium/Inmarsat, GSM) oraz zakłócania nawigacji GPS/GNSS w określonych pasmach. RB-301B Borisoglebsk-2 – wielofunkcyjny kompleks zakłóceń (na nośniku gąsienicowym MT-LB) przeznaczony do rozpoznania i zakłócania łączności radiowej w szerokim zakresie zastosowań taktycznych. RB-341W Lejer-3 – system WRE wykorzystujący BSP Orłan-10 do oddziaływania na sieci komórkowe (m.in. zakłócanie/wyłączanie usług, działania w warstwie GSM w obszarze operacji). – naziemny system szerokopasmowych zakłóceń przeznaczony do oddziaływania na radiolokację (m.in. środki rozpoznania radarowego i systemy radiolokacyjne platform powietrznych). Murmańsk-BN – system zakłóceń łączności dalekiego zasięgu (w szczególności w pasmach HF) wskazywany w analizach jako element rosyjskich zdolności zakłócania i rozpoznania radioelektronicznego.
Polska