Bezzałogowy bojowy statek powietrzny

thumb|300px|Turecki Bayraktar Kızılelma na pokładzie okrętu TCG Anadolu thumb|300px|W trakcie rosyjskiej inwazji na Ukrainę użycie rosyjskich dronów wzrosło około dziesięciokrotnie od początku 2024 do lata 2025.

Bezzałogowy bojowy statek powietrzny (ang. unmanned combat aerial vehicle, UCAV; także bojowy bezzałogowy statek powietrzny; w części polskich źródeł także bezzałogowy samolot bojowy) – bezzałogowy statek powietrzny przeznaczony do wykonywania zadań bojowych, w szczególności do przenoszenia i użycia , takiego jak pociski , przeciwpancerne pociski kierowane czy bomby lotnicze. Uzbrojenie może być umieszczane zarówno na węzłach podwieszeń, jak i w komorze uzbrojenia. Nowsze konstrukcje UCAV są również zdolne do zwalczania celów powietrznych przy zachowaniu możliwości atakowania celów naziemnych.

Tego rodzaju statek powietrzny nie ma pilota na pokładzie, lecz zwykle pozostaje pod zdalną kontrolą operatorów, przy różnym stopniu automatyzacji. Ponieważ operator steruje pojazdem z odległego terminala, nie ma potrzeby stosowania wyposażenia niezbędnego do podtrzymywania życia pilota na pokładzie, co pozwala ograniczyć masę i rozmiary maszyny w porównaniu z samolotem załogowym o zbliżonym udźwigu. Wiele państw eksploatuje rodzime UCAV lub importuje takie konstrukcje, a kolejne prowadzą własne programy rozwojowe.

UCAV są wykorzystywane do zadań , obserwacyjnych, wskazywania celów i uderzeń na , a także do długotrwałego patrolowania rejonu działań przed powrotem do bazy. Różnią się od amunicji krążącej i dronów jednokierunkowego ataku, które są konstrukcjami jednorazowego użytku, oraz od nieuzbrojonych dronów rozpoznawczych używanych wyłącznie do obserwacji i gromadzenia informacji.

Postęp technologiczny szybko rozszerza możliwości UCAV, a jednym z głównych kierunków rozwoju są większa autonomia i wykorzystanie sztucznej inteligencji. Część konstrukcji potrafi realizować złożone funkcje, takie jak autonomiczna fuzja danych, identyfikacja celów w czasie rzeczywistym czy dynamiczne przeplanowywanie misji, co zmniejsza obciążenie poznawcze operatorów. Ewolucja ta stanowi istotny element współczesnych działań sieciocentrycznych, w których UCAV są integrowane z innymi platformami bojowymi i rozpoznawczymi. Ważnym kierunkiem rozwoju jest też koncepcja tzw. lojalnego skrzydłowego, czyli bezzałogowca współpracującego z samolotem załogowym. Równolegle trwa rozwój środków przeciwdziałania, obejmujących m.in. systemy walki radioelektronicznej, broń skierowanej energii i systemy antydronowe.

Historia thumb|1972: Ryan Firebee uzbrojony w dwa pociski Maverick

Pierwsze próby (1940–1970) Jedną z najwcześniejszych prób rozwinięcia koncepcji bojowego drona przedstawili Lee de Forest oraz . Ich pomysł radiowo sterowanego statku powietrznego opisano w artykule Robot Television Bomber opublikowanym w 1940 w Popular Mechanics. Za twórcę nowoczesnego wojskowego drona bywa uznawany , fizyk jądrowy z Lawrence Livermore Laboratory. W 1971 Foster, hobbystycznie zajmujący się modelarstwem lotniczym, uznał, że doświadczenia z tego obszaru można wykorzystać do budowy uzbrojenia. W 1973 DARPA zbudowała dwa prototypy o nazwach Prairie i Calera, napędzane zmodyfikowanym silnikiem kosiarki; mogły pozostawać w powietrzu przez około dwie godziny, przenosząc ładunek o masie 28 funtów.

Izrael przejmuje inicjatywę: wojna Jom Kipur i wojna libańska (1973–1982) W czasie wojny Jom Kipur w 1973 Izrael wykorzystał nieuzbrojone amerykańskie drony-celowniki Ryan Firebee, aby skłonić Egipt do odpalenia znacznej części arsenału przeciwlotniczego. Pod koniec lat 70. i w latach 80. Izrael opracował konstrukcje Scout i Pioneer, reprezentujące przejście ku lżejszym, bardziej zbliżonym do współczesnych UAV układom szybowcowym. Izrael należał do pionierów użycia BSP do obserwacji w czasie rzeczywistym, walki radioelektronicznej i działań pozoracyjnych. Obrazy rozpoznawcze oraz zdolność pozorowania celów radarowych zapewniane przez te maszyny pomogły Izraelowi zneutralizować syryjską obronę przeciwlotniczą na początku wojny libańskiej w 1982, bez strat wśród pilotów.

Okres dojrzewania: nowe zdolności i nowe konflikty (1980–2020) Pod koniec lat 80. Iran użył podczas wojny iracko-irańskiej drona uzbrojonego w sześć pocisków RPG-7. Sukcesy izraelskie skłoniły Stany Zjednoczone do szybkiego pozyskania części rozwiązań, a amerykańskie systemy Hunter i Pioneer były bezpośrednimi pochodnymi modeli izraelskich. Pierwsza wojna w Zatoce Perskiej bywa określana jako pierwsza „wojna UAV”; według raportu Departamentu Marynarki Wojennej z maja 1991 co najmniej jeden UAV znajdował się w powietrzu przez cały czas trwania operacji Desert Storm.

Pierwsze potwierdzone zabicie celu przez amerykański UAV nastąpiło 7 października 2001 w Kandaharze. Między 2004 a końcem 2012 Stany Zjednoczone znacząco nasiliły ataki z użyciem dronów w Pakistanie i innych państwach w ramach tzw. wojny z terroryzmem.

W 2020 Turcja stała się pierwszym państwem, które użyło UCAV na dużą skalę w skoordynowanym ataku na klasycznym polu walki, uderzając na siły syryjskie. Bezzałogowce wykorzystano do zwalczania pozycji przeciwnika, osłony wojsk lądowych i naprowadzania artylerii. Drony były też szeroko używane podczas wojny w Górskim Karabachu w 2020.

Wojna rosyjsko-ukraińska i upowszechnienie małych dronów Drony bojowe są również szeroko używane podczas rosyjskiej inwazji na Ukrainę. Konflikt ten bywa określany jako pierwsza pełnoskalowa wojna z masowym użyciem małych i komercyjnych UAV w warunkach bojowych. Cywilne i drony FPV, po wyposażeniu w dodatkowe sensory i ładunki wybuchowe, zaczęły być wykorzystywane do misji bojowych. Niska cena, dostępność oraz łatwość pozyskiwania części zamiennych przyczyniły się do ich popularyzacji i wpłynęły na zmianę współczesnej sztuki wojennej.

Według państw Chiny thumb|UCAV podczas chińskiej parady zwycięstwa w 2025 Chiny produkują i eksportują drony bojowe na dużą skalę, a państwo to pozostaje też źródłem większości komponentów do komercyjnych UAV. Armia Ludowo-Wyzwoleńcza używa wielu typów bezzałogowych bojowych statków powietrznych. Od 2010 chińskie przedsiębiorstwa zaczęły eksportować znaczne ilości dronów na globalny rynek wojskowy; spośród 18 państw, o których wiadomo, że pozyskały wojskowe drony w latach 2010–2019, 12 miało kupić je właśnie od Chin. Proces ten przyspieszył w latach 20. XXI wieku wraz z rozwojem chińskich technologii dronowych i zwiększonym popytem związanym z wojną rosyjsko-ukraińską oraz wojną Izraela z Hamasem.

Chiny rozwijają także różne programy „lojalnego skrzydłowego”, takie jak , którego koncepcję po raz pierwszy pokazano w 2006. Bezzałogowce stealth, takie jak Hongdu GJ-11, projektowane są z myślą o współdziałaniu z myśliwcem Chengdu J-20 w ramach zespołów mieszanych załogowo-bezzałogowych. Do innych rozwijanych konstrukcji stealth należy , opracowywany przez China Aerospace Science and Technology Corporation z przeznaczeniem do tłumienia obrony powietrznej, prowadzenia rozpoznania, działań pozoracyjnych i oceny skutków uderzeń.

W sierpniu i wrześniu 2025 Chiny ujawniły kilka różnych prototypów UCAV i lojalnych skrzydłowych, w tym morską odmianę GJ-11. W 2025 pojawiły się także pierwsze zdjęcia dwóch bardzo dużych dronów stealth dalekiego zasięgu, nieoficjalnie określanych jako „WZ-X” i „GJ-X”.

Izrael Elbit Hermes 450

thumb|Hermes 450 izraelskich sił powietrznych Izraelskie Siły Powietrzne przystosowały Hermes 450 do użycia jako szturmowy BSP; według doniesień miał on być uzbrajany w dwa pociski Hellfire albo dwa pociski produkcji Rafael. Według raportów izraelskich, palestyńskich, libańskich i niezależnych izraelskie bojowe UAV były używane w Strefie Gazy i intensywnie wykorzystywane podczas II wojny libańskiej.

Turcja TAI Anka-3

thumb|TAI Anka-3 (w środku) wykonujący lot we współpracy z załogowymi samolotami TAI Hürjet i TAI Hürkuş w 2024 TAI Anka-3 to oznaczenie nowego jednosilnikowego UCAV opracowywanego przez Turkish Aerospace Industries. Maszyna ma układ latającego skrzydła i cechy obniżonej wykrywalności. Jego przeznaczeniem mają być zadania SEAD, penetracja obrony przeciwnika oraz bombardowanie.

TAI Aksungur został opracowany przez Turkish Aerospace Industries dla tureckich sił zbrojnych. Bazując na technologiach z rodziny Anka, stał się największym dronem producenta. Przewidywano jego wykorzystanie do długotrwałej obserwacji, rozpoznania radioelektronicznego, patroli morskich i zadań uderzeniowych. Pierwszy egzemplarz przekazano tureckiej marynarce wojennej 20 października 2021.

Bayraktar Kızılelma

Bayraktar Kızılelma to odrzutowy, jednosilnikowy, obniżonej wykrywalności, pokładowy bezzałogowy samolot bojowy rozwijany przez . 12 marca 2022 poinformował, że pierwszy prototyp wszedł do produkcji. 30 listopada 2025 Baykar poinformował o pierwszym udanym odpaleniu przez Kızılelmę pocisku powietrze–powietrze Gökdoğan przeciwko celowi powietrznemu, określając test jako światowy precedens dla tej klasy platform.

Wielka Brytania BAE Systems Taranis Taranis to brytyjski program demonstratora technologii UCAV, realizowany w ramach programu Strategic Unmanned Air Vehicle Experiment. Według BAE Systems program o wartości 124 mln funtów miał doprowadzić do zbudowania demonstratora z w pełni zintegrowanymi systemami autonomicznymi i cechami obniżonej wykrywalności. Maksymalna masa startowa demonstratora miała wynosić około 8000 kg, czyli rozmiarowo zbliżać go do BAE Hawka. Zakładano, że maszyna będzie szybka, trudnowykrywalna i zdolna do przenoszenia różnego rodzaju uzbrojenia w dwóch wewnętrznych komorach. Pierwszy lot Taranisa odbył się w sierpniu 2013 w Woomera w Australii.

Stany Zjednoczone J-UCAS (J-UCAS) była nazwą wspólnego programu pozyskania bojowych bezzałogowców przez marynarkę wojenną USA i siły powietrzne USA. Programem zarządzała DARPA. W przeglądzie obronnym z 2006 stwierdzono zakończenie programu J-UCAS; w jego miejsce siły powietrzne miały skoncentrować się na nowym programie bombowca dalekiego zasięgu, natomiast marynarka kontynuowała własny program demonstracyjny.

W ramach programu rozwijano m.in. konstrukcje: Boeing X-45 Northrop Grumman X-47 Pegasus

Program został następnie przekształcony w marynarkowy program , przeznaczony do rozwoju bezzałogowego samolotu pokładowego.

N-UCAS Po anulowaniu J-UCAS bezpośrednimi programami następczymi marynarki wojennej były UCAS-D oraz X-47B. W sektorze tym Boeing prowadził równolegle prace nad wariantem X-45N.

USAF Hunter-Killer Do konstrukcji związanych z programem USAF Hunter-Killer zaliczano m.in.: Scaled Composites Model 395 Scaled Composites Model 396 MQ-9 Reaper Eagle/Heron 2 niezidentyfikowaną propozycję Lockheed Martin

W kolejnych latach siły powietrzne USA przesuwały akcent z taktycznych platform uderzeniowych średniego zasięgu w kierunku bardziej strategicznych konstrukcji dalekiego zasięgu.

Podmioty niepaństwowe Od połowy drugiej dekady XXI wieku organizacja terrorystyczna Państwo Islamskie zaczęła montować materiały wybuchowe do komercyjnych , takich jak chińskie , używając ich do bombardowania celów wojskowych w Iraku i Syrii. Podczas bitwy o Mosul Państwo Islamskie miało wykorzystywać drony zarówno jako platformy obserwacyjne, jak i nosiciele improwizowanych ładunków zrzucanych z prostych uchwytów.

Również podczas wojny domowej w Syrii ugrupowania zbrojne miały używać UAV w atakach; przykładem był rój dronów uzbrojonych w bomby, który zaatakował rosyjskie bazy w zachodniej Syrii na początku stycznia 2018. Od lat 20. XXI wieku meksykańskie kartele narkotykowe zaczęły zrzucać z dronów liczone w setkach improwizowane ładunki, atakując zarówno siły bezpieczeństwa, jak i wrogie gangi podczas walk o terytorium.

Bezpieczeństwo i przeciwdziałanie Zwalczanie dronów