Dawid Gertler

Dawid Gertler (ur. 15 listopada 1911 w Chęcinach lub Łodzi, zm. 1977 w Monachium) – polski Żyd, przestępca i kolaborant III Rzeszy, dowódca Oddziału Specjalnego Służby Porządkowej w getcie łódzkim.

Życiorys Pochodził z rodziny religijnej. Syn Chaima i Gołdy, jego ojciec zmarł gdy miał cztery lata. Według wywiadu udzielonego Kupersteinowi w dzieciństwie uczęszczał do tzw. szabasówki, gdzie biegle nauczył się mówić po polsku, następnie uczęszczał do włókienniczej szkoły zawodowej. Po śmierci matki jego opiekunem został wuj. W wieku 18 lat Gertler miał zostać sekretarzem łódzkiego oddziału Centralnego Związku Rzemieślników Żydów Rzeczypospolitej Polskiej, pracował na tym stanowisku do wybuchu II wojny światowej. W 1937 roku miał wygrać 100 tysięcy złotych w ramach Polskiej Państwowej Loterii Kasowej.

W rzeczywistości już w młodości wykazywał skłonności przestępcze, okradał m.in. swojego wuja oraz fabrykanta u którego pracował, następnie był agentem brygady lotnej Urzędu Skarbowego w Łodzi. Przed wojną ożenił się z Surą Hopstein.

Według własnej relacji po wybuchu wojny uciekł do Warszawy, pod koniec października 1939 roku powrócił jednak do Łodzi. Aby uniknąć antysemickich regulacji zdobył dla siebie podrobiony paszport łotewski. Został wykryty przez Niemców, w zamian za ratunek wręczył łapówkę funkcjonariuszowi Gestapo Albertowi Richterowi, który następnie przedstawił go Johannesowi Schäferowi jako swojego agenta.

Inne źródła podają, że od jesieni 1939 roku był konfidentem łódzkiego Gestapo i Kripo, rozpracowywał getto łódzkie, oraz warszawskie, zajmował się m.in. wykrywaniem wytwórni i dystrybucji tzw. aryjskich papierów. Otrzymał przepustkę zezwalającą na opuszczanie Łodzi, w związku z czym bywał w Warszawie oraz innych miastach Generalnego Gubernatorstwa, bywał m.in. w siedzibie Gestapo przy alei Szucha w Warszawie. Utrzymywał także sieć informatorów m.in. w Wieluniu oraz Częstochowie. Za opłatą organizował przewóz osób między gettami w Łodzi i Warszawie, przekazywał także listy i wiadomości rozdzielonym rodzinom. 1 maja 1940 roku został przyjęty na etat łódzkiego Gestapo jako agent o pseudonimie „Hermann”.

W czerwcu 1941 roku znalazł się w kierownictwie w Oddziału Specjalnego Służby Porządkowej (). Zajmował się m.in. dokonywaniem rewizji oraz konfiskowaniem cennych przedmiotów, które przekazywał następnie Zarządowi Getta. Według jego słów, 3 grudnia 1940 roku został aresztowany przez Niemców i oskarżony o szmuglowanie kosztowności oraz przewożenie pieniędzy między Łodzią i Warszawą, został osadzony w więzieniu na Radogoszczu. Został zwolniony w lipcu 1941 roku.

W marcu 1942 roku objął stanowisko szefa Oddziału Specjalnego. Utrzymywał bliskie kontakty z Hansem Biebowem, otrzymywał również pieniądze od Günthera Fuchsa.

Podczas Wielkiej Szpery był jedną z osób mogących wystawiać zwolnienie od deportacji, kierowany przez niego Oddział Specjalny aktywnie uczestniczył w akcji, wyszukując ukrywających się Żydów. Od jesieni 1942 roku pozostawał w opozycji do Przełożonego Starszeństwa Żydów Chaima Rumkowskiego, miał ambicję odsunięcia go od władzy. W styczniu 1943 roku Gertler i Oddział Specjalny przejął od łódzkiego Judenratu kontrolę nad aprowizacją w getcie. W tym samym miesiącu dowodzony przez niego Oddział Specjalny rozpoczął przeprowadzanie w getcie łapanek w celu deportacji Żydów do pracy poza gettem.

Z nieznanych powodów, 12 lipca 1943 roku Gertler został wezwany do miasta i aresztowany przez Niemców. Został przewieziony do więzienia w Inowrocławiu, skąd po miesiącu trafił przez Wrocław i Katowice do KL Auschwitz. 30 listopada 1943 roku został wywieziony do KL Langensalza, skąd następnie trafił do Buchenwaldu i Flossenbürga. Doczekał wyzwolenia w maju 1945 roku. Na stanowisku szefa Oddziału Specjalnego zastąpił go Marek Kligier.

Zamieszkał w Monachium ze swoją drugą żoną, Sonią Boskis. W 1952 roku urodził im się syn Heinrich. Bezskutecznie starał się o wyjazd do Stanów Zjednoczonych lub Izraela. W 1949 roku przed Sądem Rehabilitacyjnym przy Żydowskim Komitecie Centralnym w Monachium rozpczął się jego proces. W archiwach Jad Waszem oraz zachowały się akta procesowe, w tym zeznania świadków, według których Gertler miał uratować ich lub członków ich rodzin. Proces ostatecznie nie został rozstrzygnięty. W Polsce wystawiono za nim list gończy.

W 1974 roku udzielił obszernego wywiadu Isaiahowi Kupersteinowi, wyparł się wówczas przeszłości agenturalnej.

Angażował się w działalność ziomkostwa Żydów łódzkich w Niemczech. Zmarł w Monachium w 1977 roku.

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:Żydowscy kolaboranci III Rzeszy Kategoria:Polscy przestępcy Kategoria:Polscy Żydzi – więźniowie KL Auschwitz Kategoria:Więźniowie KL Buchenwald Kategoria:Więźniowie KL Flossenbürg Kategoria:Mieszkańcy getta łódzkiego Kategoria:Ludzie związani z gettem warszawskim Kategoria:Ludzie związani z Inowrocławiem Kategoria:Ludzie związani z Monachium Kategoria:Ludzie związani z Wieluniem Kategoria:Ludzie związani z Częstochową Kategoria:Urodzeni w 1911 Kategoria:Zmarli w 1977 Kategoria:Funkcjonariusze Żydowskiej Służby Porządkowej Kategoria:Polscy Żydzi ocalali z Zagłady