Szczepionka przeciw meningokokom – szczepionka stosowana w zapobieganiu zakażeniom wywoływanym przez dwoinkę zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych (meningokoki). Poszczególne preparaty chronią przed niektórymi lub wszystkimi spośród następujących serogrup meningokoków: A, B, C, W-135 i Y. Przeciw serogrupom innym niż B stosuje się szczepionki polisacharydowe oraz skoniugowane z białkiem nośnikowym, które zapewniają trwalszą odporność i działają już od pierwszych miesięcy życia, a przeciw serogrupie B – szczepionki białkowe. Skuteczność szczepionek meningokokowych wynosi od 85 do 100% przez co najmniej dwa lata, a ich szerokie stosowanie w populacji zmniejsza częstość występowania zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych i sepsy.
Rodzaje thumb|Fiolka szczepionki MenQuadfi — skoniugowanej szczepionki czterowalentnej przeciw meningokokom grup A, C, W-135 i Y Spośród 13 serogrup Neisseria meningitidis, wyodrębnianych na podstawie struktury antygenowej otoczki polisacharydowej, sześć — A, B, C, W-135, X i Y — odpowiada za niemal wszystkie przypadki choroby meningokokowej u ludzi. Serogrupa B jest szczególnie częstą przyczyną zakażeń u małych dzieci i nastolatków, natomiast serogrupy A i C dominują w epidemiach na obszarach Afryki Subsaharyjskiej.
Dostępne szczepionki różnią się liczbą i zestawem objętych nimi serogrup. Szczepionki jednowalentne chronią przed jedną serogrupą, najczęściej C, czterowalentne — przed czterema (zwykle A, C, W-135 i Y), a pięciowalentne — przed pięcioma. Szczepionki skierowane wyłącznie przeciw serogrupie B stanowią odrębną kategorię, ponieważ nie są oparte na polisacharydach otoczkowych, lecz na białkach powierzchniowych meningokoków; należą do nich szczepionki rekombinowane.
Dostępne są dwa główne typy szczepionek przeciw meningokokom innych niż grupa B: polisacharydowe, które wywołują krótkotrwałą odporność i nie są skuteczne u małych dzieci, oraz skoniugowane (połączone z białkiem nośnikowym), które zapewniają trwalszą odporność, działają skutecznie już od pierwszych miesięcy życia i dodatkowo ograniczają nosicielstwo bakterii w nosogardle, zmniejszając tym samym transmisję w populacji. W Polsce dostępne są skoniugowane szczepionki monowalentne przeciw serogrupie C, skoniugowane szczepionki przeciw serogrupom A, C, W-135 i Y oraz szczepionki białkowe przeciw serogrupie B. W zależności od preparatu szczepienie można rozpocząć już od 2. miesiąca życia, natomiast część szczepionek czterowalentnych podaje się od 12. miesiąca życia. Szczepionki przeciw meningokokom podaje się domięśniowo lub podskórnie.
Pięciowalentne (serogrupy A, B, C, W i Y) W Stanach Zjednoczonych dostępne są szczepionki pięciowalentne obejmujące serogrupy A, B, C, W i Y. Penbraya została dopuszczona do stosowania w USA w październiku 2023 roku, a w Unii Europejskiej w listopadzie 2024 roku; jest przeznaczona dla osób w wieku od 10 do 25 lat. Penmenvy została dopuszczona do stosowania w USA w lutym 2025 roku.
Pięciowalentne (serogrupy A, C, W, X i Y) Przez długi czas nie istniała szczepionka chroniąca przed serogrupą X. Zmieniło się to wraz z wprowadzeniem szczepionki MenFive, obejmującej serogrupy A, C, W, X i Y, zaleconej przez WHO w 2023 roku do stosowania w krajach afrykańskiego pasa zapaleń opon mózgowo-rdzeniowych. W kwietniu 2024 roku Nigeria jako pierwszy kraj na świecie rozpoczęła wdrażanie tej szczepionki.
Czterowalentne (serogrupy A, C, W-135 i Y) Szczepionki czterowalentne chronią przed serogrupami A, C, W-135 i Y i należą dziś do najczęściej stosowanych preparatów meningokokowych. Do tej grupy należą zarówno starsze szczepionki polisacharydowe, jak i nowsze preparaty skoniugowane, takie jak Menactra, Menveo, MenQuadfi czy Nimenrix. Preparaty skoniugowane zapewniają zwykle dłuższą ochronę, lepszą odpowiedź po dawkach przypominających i silniej wpływają na odporność populacyjną niż szczepionki polisacharydowe.
Dwuwalentne (serogrupy C i Y) W 2012 roku w USA dopuszczono do stosowania szczepionkę skojarzoną Menhibrix, która chroni przed meningokokami serogrup C i Y oraz przed Haemophilus influenzae typu b. Była to pierwsza szczepionka meningokokowa przeznaczona dla niemowląt już od 6. tygodnia życia.
Serogrupa A Szczepionka MenAfriVac, opracowana w ramach Meningitis Vaccine Project, została stworzona z myślą o zapobieganiu epidemiom wywoływanym przez meningokoki serogrupy A w Afryce Subsaharyjskiej.
Serogrupa B Przeciw meningokokom serogrupy B dostępne są dwie licencjonowane szczepionki: Bexsero oraz Trumenba. W Wielkiej Brytanii szczepionkę Bexsero podaje się rutynowo niemowlętom, ponieważ to właśnie w tej grupie wieku ryzyko zachorowania na meningokokowe zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych grupy B jest największe. Ochrona po szczepieniu nie jest trwała i według dostępnych danych utrzymuje się mniej więcej przez trzy lata; w USA obie szczepionki są przeznaczone dla osób w wieku od 10 do 25 lat i zaleca się je przede wszystkim wybranym grupom ryzyka.
Zalecenia Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) zaleca rutynowe szczepienia w krajach o umiarkowanej lub wysokiej zapadalności na chorobę meningokokową albo o częstych ogniskach zachorowań. W krajach o niskim ryzyku WHO rekomenduje immunizację grup wysokiego ryzyka. W afrykańskim pasie zapaleń opon mózgowo-rdzeniowych trwają działania mające na celu zaszczepienie wszystkich osób w wieku od roku do trzydziestu lat skoniugowaną szczepionką przeciw meningokokom grupy A. W Kanadzie i Stanach Zjednoczonych rutynowo zaleca się nastolatkom oraz innym osobom z grup ryzyka szczepionki przeciw czterem serogrupom meningokoków: A, C, W i Y. Szczepionka przeciw meningokokom znajduje się na liście leków podstawowych Światowej Organizacji Zdrowia.
W Polsce W Polsce za większość przypadków inwazyjnej choroby meningokokowej odpowiadają serogrupy B i C, a w ostatnich latach rośnie również udział serogrupy W. Zgodnie z polskim Programem Szczepień Ochronnych szczepienia przeciw meningokokom należą do szczepień zalecanych. W praktyce oznacza to, że zasadniczo są odpłatne, a nie obowiązkowe i powszechnie finansowane ze środków publicznych.
Szczepienie zaleca się szczególnie niemowlętom i dzieciom, młodzieży oraz młodym dorosłym przebywającym w dużych zbiorowiskach, a także osobom z anatomicznym lub czynnościowym brakiem śledziony albo z zaburzeniami odporności humoralnej. Zalecenie obejmuje również personel medyczny narażony na kontakt z chorymi oraz podróżnych udających się na obszary endemicznego lub epidemicznego występowania zakażeń meningokokowych.
Działania niepożądane thumb|Szczepionka przeciw meningokokom grupy B Szczepionki meningokokowe są na ogół bezpieczne. Do częstych działań niepożądanych należą ból i zaczerwienienie w miejscu wstrzyknięcia; dotyczą one nawet 50% osób szczepionych. Niewielka część szczepionych odnotowuje łagodną gorączkę. Ciężkie reakcje alergiczne zdarzają się rzadko, mniej niż raz na milion podanych dawek. Stosowanie w ciąży wydaje się bezpieczne.
W 2016 roku Health Canada ostrzegło o zwiększonym ryzyku anemii lub hemolizy u osób leczonych ekulizumabem (Soliris). Ryzyko było największe, gdy pacjent „otrzymał dawkę Soliris w ciągu dwóch tygodni od zaszczepienia szczepionką Bexsero”.
Mimo początkowych obaw dotyczących zespołu Guillaina-Barrégo, badania z 2012 roku nie wykazały zwiększonego ryzyka zachorowania po podaniu skoniugowanej szczepionki meningokokowej.
Wymagania dotyczące podróży thumb|upright=1.5|Podróżni muszą okazać zaświadczenie o szczepieniu przeciw meningokokom.
Podróżni wjeżdżający do pewnych krajów lub terytoriów bądź wyjeżdżający z nich muszą być zaszczepieni przeciw zapaleniu opon mózgowych wywołanemu przez meningokoki, najlepiej na 10–14 dni przed przekroczeniem granicy, i powinni móc okazać zaświadczenie o szczepieniu na kontroli granicznej. Do krajów wymagających szczepienia od podróżnych należą m.in. Gambia, Indonezja, Liban, Libia, Filipiny, a przede wszystkim Arabia Saudyjska — w odniesieniu do muzułmanów odwiedzających Mekkę podczas hadżdżu lub umry. W przypadku niektórych krajów afrykańskiego pasa zapaleń opon mózgowo-rdzeniowych szczepienie przed wjazdem nie jest wymagane, ale jest wysoce zalecane.
Wymogi szczepień meningokokowych dla podróżnych Kraj lub terytorium Szczegóły Gambia Wszyscy podróżni muszą okazać zaświadczenie o szczepieniu czterowalentną szczepionką meningokokową (ACYW135) po przyjeździe. Indonezja Podróżni przyjeżdżający z Arabii Saudyjskiej lub wyjeżdżający do niej muszą okazać zaświadczenie o szczepieniu czterowalentną szczepionką ACYW-135. Liban Zaświadczenie o szczepieniu czterowalentną szczepionką ACYW-135 jest wymagane od podróżnych opuszczających Liban i udających się na hadżdż, umrę oraz do wybranych krajów afrykańskich. Libia Wszyscy podróżni muszą okazać zaświadczenie o szczepieniu czterowalentną szczepionką ACYW-135 po przyjeździe. Filipiny Zaświadczenie o szczepieniu czterowalentną szczepionką ACYW-135 jest wymagane od podróżnych udających się na hadżdż i umrę (do Arabii Saudyjskiej). Arabia Saudyjska Zaświadczenie o szczepieniu jest wymagane od podróżnych w wieku dwóch lat i starszych będących pielgrzymami hadżdżu lub umry oraz pracownikami sezonowymi lub pielgrzymimi na terenach hadżdżu i umry. Szczepienie czterowalentną szczepionką ACYW135 (polisacharydową lub skoniugowaną) musi zostać przeprowadzone nie wcześniej niż 10 dni przed przybyciem i nie później niż 3 lata (szczepionka polisacharydowa) lub 5 lat (szczepionka skoniugowana) przed przybyciem. Zaświadczenie powinno wyraźnie wskazywać, czy zastosowano szczepionkę skoniugowaną, aby 5-letni okres ważności mógł być stosowany. Szczepienie jest również wymagane od pielgrzymów krajowych, mieszkańców Mekki i Medyny oraz od wszystkich osób uczestniczących w hadżdżu lub umrze albo wykonujących pracę sezonową lub pielgrzymią na terenach hadżdżu i umry. Na uznanie Ministerstwa Zdrowia podróżnemu mogą być podane antybiotyki profilaktyczne po przyjeździe.
Historia Pierwsza szczepionka przeciw meningokokom została wprowadzona w latach 70. XX wieku.
WHO, Lekarze bez Granic i inne organizacje, zainspirowane reakcją na epidemię w Nigerii w 1997 roku, utworzyły International Coordinating Group on Vaccine Provision for Epidemic Meningitis Control, która koordynuje globalną strategię reagowania. Z czasem podobne grupy utworzono także dla innych chorób epidemicznych.
Dalsza lektura
Przypisy
Kategoria:Szczepionki