Tekst utworu muzycznego (, ) – warstwa słowna kompozycji muzycznej przeznaczonej do wykonania wokalnego lub wokalno-instrumentalnego.
Klasyfikacja thumb|Lirnik na Sztandarze z Ur, 2900–2334 p.n.e. Starożytni Grecy używali terminu lurikós (, późniejsze ) na określenie poezji lirycznej definiowanej poprzez sposób, w jaki ją śpiewano, to znaczy przy akompaniamencie liry lub kitary, w odróżnieniu od formalnych eposów (poematów) śpiewanych lub bardziej zaangażowanych elegii, którym towarzyszył aulos (flet).
Teksty typowych utworów muzycznych, jak pieśń czy piosenka, zwykle składają się ze zwrotek i refrenu. Autorzy tekstów popularnych piosenek nazywani są „autorami słów” lub „tekściarzami”. Tekściarz to określenie branżowe i potoczne. Określenie bardziej literackie to „autor liryku”. Autorzy tekstów do większych utworów muzycznych, jak w przypadku opery, to libreciści.
Odróżnienie wiersza (poezji) od tekstu utworu muzycznego staje się niemożliwe, gdy wierszowi towarzyszy muzyka. Można to dostrzec w przypadku tekstów popularnych piosenek. Teksty pieśni czy piosenek mogą być w sensie chronologicznym o wiele starsze od ich melodii. Melodia może też zostać utracona, a tekst pieśni czy piosenki zaadaptowany do nowej melodii. Dzieje się tak np. w przypadku hymnów, pieśni kościelnych i ballad. Klasyfikacja tekstów utworów muzycznych uzależniona jest od przyjętych kryteriów. W zależności od gatunku muzycznego utworu wyróżnia się przede wszystkim: hymny, ballady, pieśni, piosenki, kolędy, pastorałki, kanony, libretta, psalmy, gazele.
Prawa autorskie thumb|Tekst Roty w „Gwiazdce Cieszyńskiej” z 1908 roku Istnieje wiele stron internetowych oferujących teksty utworów muzycznych (np. piosenek). Oferta ta jest jednak kontrowersyjna, ponieważ niektóre strony udostępniają teksty chronione prawem autorskim bez zgody właściciela. Amerykańskie (MPA), reprezentujące firmy oferujące nuty, wszczęło w grudniu 2005 roku kampanię prawną przeciwko takim stronom. Prezes MPA, Lauren Keiser, stwierdziła, że strony oferujące darmowe teksty są „całkowicie nielegalne” i domagała się kary więzienia dla niektórych operatorów tych stron.
Istnieją witryny udostępniające licencjonowane teksty utworów muzycznych.
W tzw. domenie publicznej w Polsce znajdują się teksty utworów muzycznych 70 lat po śmierci autora lub ostatniego współautora tekstu. Przy czym autor muzyki nie zawsze jest tożsamy z autorem tekstu. Tekst może być już w domenie publicznej, a muzyka jeszcze nie albo odwrotnie. Przykładowo oryginalne libretto opery może być w domenie publicznej a polskie tłumaczenie jeszcze nie. Nowa adaptacja tekstu, uwspółcześniona wersja albo aranżacja słowna może mieć własne prawa autorskie — nawet jeśli oryginał jest w domenie publicznej.
Przykładowe polskie teksty utworów muzycznych w domenie publicznej Gatunek Tytuł Wiek / rok powstania Autor tekstu hymn/pieśń religijna Bogurodzica XIII–XIV w. anonimowy hymn Mazurek Dąbrowskiego 1797 Józef Wybicki hymn/pieśń religijna Boże, coś Polskę 1816 Alojzy Feliński ballada Pije Kuba do Jakuba XVII/XVIII w. anonimowy ballada Laura i Filon ok. 1780 Franciszek Karpiński pieśń artystyczna Prząśniczka 1844 Jan Czeczot pieśń artystyczna Znasz-li ten kraj XIX w. Adam Mickiewicz (tłum.) pieśń patriotyczna Warszawianka 1831 Wacław Michał Zaleski pieśń patriotyczna Rota 1908 Maria Konopnicka pieśń powstańcza Marsz Mokotowa 1863 anonimowy pieśń żołnierska Hej hej ułani XIX w. anonimowy pieśń żołnierska Przybyli ułani pod okienko 1914 Feliks Gwiżdż pieśń żołnierska O mój rozmarynie 1915 anonimowy pieśń żołnierska My, Pierwsza Brygada 1917 Andrzej Hałaciński piosenka ludowa Szła dzieweczka do laseczka XVII–XVIII w., może XVI w. anonimowy (tradycja ludowa) piosenka ludowa Hej, sokoły XIX w. przyp. Tomasz Padura kolęda Bóg się rodzi ok. 1792 Franciszek Karpiński pastorałka Gdy śliczna Panna XVII w. anonimowy pastorałka Oj, maluśki, maluśki XVII w. anonimowy kanon Panie Janie XVIII w. anonimowy libretto (opera) Halka 1848 Włodzimierz Wolski libretto (opera) Verbum nobile 1861 Jan Chęciński libretto (opera) Straszny dwór 1865 Jan Chęciński libretto (opera) Paria 1869 Jan Chęciński psalm Kto się w opiekę XVI w. Jan Kochanowski, insp. Ps 91 kołysanka Aaa, kotki dwa XVIII/XIX w. anonimowy (tradycja ludowa) kołysanka Był sobie król XIX w. anonimowy (tradycja ludowa)
Studia akademickie Teksty utworów muzycznych, np. piosenek, można badać z perspektywy akademickiej. Na przykład niektóre teksty można uznać za formę komentarza społecznego. Teksty piosenek często zawierają wątki polityczne, społeczne i ekonomiczne — a także elementy estetyczne — i dlatego mogą przekazywać kulturowo istotne przesłania. Przesłania te mogą być wyraźne lub sugerowane poprzez metaforę lub symbolikę. Teksty piosenek można również analizować pod kątem poczucia jedności (lub jej braku) z towarzyszącą im melodią. Analiza oparta na tonalności i kontraście jest szczególnym przykładem. Były profesor poezji na Uniwersytecie Oksfordzkim, , opublikował książkę Dylan’s Visions of Sin, stanowiącą analizę tekstów piosenek noblisty Boba Dylana. Ricks zastrzegł, że badanie tekstów piosenek w połączeniu z muzyką byłoby znacznie bardziej skomplikowanym zadaniem krytycznym.
Badanie z 2025 roku, w którym przeanalizowano ponad 20 000 tekstów piosenek 100 najlepszych amerykańskich przebojów, wykazało znaczny wzrost liczby słów związanych ze stresem, a także spadek wyrażeń pozytywnych emocji i tekstów złożonych na przestrzeni pięciu dekad.
Przypisy
Kategoria:Utwory literackie