Plany pięcioletnie Chin (, do 2006 roku ) – seria dokumentów planistycznych Chińskiej Republiki Ludowej, wyznaczających cele rozwoju gospodarczego i społecznego na kolejne okresy pięcioletnie. Pierwszy plan został przyjęty w 1953 roku, wzorowany na modelu sowieckim, potocznie zwanych pięciolatką. Od tego czasu Chiny zrealizowały piętnaście planów pięcioletnich, z których ostatni obejmuje lata 2026–2030.

Plany pięcioletnie stanowią podstawowy instrument zarządzania gospodarczego w Chinach. Ich charakter zmienił się zasadniczo od lat 80. XX wieku: z dyrektywnych nakazów produkcyjnych (jihua, 计划) przekształciły się w orientacyjne wytyczne strategiczne (guihua, 规划). Zmiana terminologii nastąpiła formalnie w 2006 roku, przy okazji 11. planu pięcioletniego.

Historia

Era maoistowska (1953–1976) Pierwszy plan pięcioletni (1953–1957) powstał przy znaczącym udziale sowieckich doradców. Jego rdzeniem było 156 projektów przemysłu ciężkiego i infrastruktury, zaprojektowanych i budowanych pod nadzorem ZSRR. Produkcja przemysłowa podwoiła się w ciągu pięciu lat, rosnąc średnio o 16% rocznie.

Drugi plan (1958–1962) został zdominowany przez kampanię Wielkiego Skoku, w ramach której Mao Zedong próbował przyspieszyć industrializację przez masową mobilizację ludności wiejskiej do produkcji stali i kolektywizację rolnictwa. Kampania zakończyła się katastrofą: wielki głód chiński w latach 1959–1961 pochłonął według różnych szacunków od 15 do 55 milionów ofiar.

W latach 1963–1965 obowiązywał plan dostosowawczy, mający na celu naprawę szkód po Wielkim Skoku. Trzeci plan (1966–1970) zbiegł się z początkiem rewolucji kulturalnej, która zdezorganizowała gospodarkę i administrację. Czwarty plan (1971–1975) kontynuował industrializację w warunkach politycznej niestabilności.

Reformy Denga Xiaopinga (1978–1992) Przełom nastąpił w grudniu 1978 roku, kiedy III Plenum KC KPCh XI kadencji pod przywództwem Denga Xiaopinga zapoczątkowało politykę reform i otwarcia (). Deng sformułował trzyetapowy plan rozwoju: podwojenie PKB do 1990, ponowne podwojenie w latach 90. i osiągnięcie modernizacji do 2050.

Piąty (1976–1980), szósty (1981–1985) i siódmy (1986–1990) plan pięcioletni obejmowały okres transformacji: wprowadzanie mechanizmów rynkowych, tworzenie specjalnych stref ekonomicznych (Shenzhen, Zhuhai, Shantou, Xiamen), otwarcie na inwestycje zagraniczne i stopniowa decentralizacja zarządzania gospodarczego.

W tym okresie PKB Chin wzrosło z ok. 150 mld USD (1978) do ponad 400 mld USD (1992), a średnie roczne tempo wzrostu osiągnęło ok. 9,8%.

Socjalistyczna gospodarka rynkowa (1993–2010) Ósmy (1991–1995) i dziewiąty (1996–2000) plan przypadły na okres budowy „socjalistycznej gospodarki rynkowej", ogłoszonej przez Jianga Zemina w 1992 roku. Chiny przystąpiły do Światowej Organizacji Handlu w 2001 roku, co otworzyło nowy etap integracji z gospodarką globalną.

Dziesiąty (2001–2005) i jedenasty (2006–2010) plan koncentrowały się na zrównoważonym rozwoju, redukcji nierówności regionalnych (program rozwoju zachodniej części Chin) i budowie „harmonijnego społeczeństwa" (). To przy okazji 11. planu dokonano wspomnianej zmiany terminologicznej z jihua na guihua.

Era Xi Jinpinga (od 2012) Xi Jinping, który objął władzę w 2012 roku, nadał planom pięcioletnim nowy wymiar strategiczny. Dwunasty plan (2011–2015) i trzynasty plan (2016–2020) kładły nacisk na przejście od wzrostu ilościowego do jakościowego, innowacje technologiczne (program Made in China 2025) i ekologię.

Czternasty plan (2021–2025) wprowadził koncepcję „podwójnego obiegu" (): wzmocnienie rynku wewnętrznego jako głównego motoru wzrostu (obieg wewnętrzny) przy jednoczesnym utrzymaniu powiązań z gospodarką światową (obieg zewnętrzny). Plan powstał w kontekście wojny handlowej z USA i pandemii COVID-19.

Piętnasty plan (2026–2030), zatwierdzony w marcu 2026, koncentruje się na samowystarczalności technologicznej, sztucznej inteligencji, transformacji energetycznej i odporności na sankcje zachodnie.

Wykaz planów Nr Okres Przywódca Kluczowy priorytet 1. 1953–1957 Mao Zedong industrializacja z pomocą sowiecką (156 projektów) 2. 1958–1962 Mao Zedong Wielki skok naprzód, kolektywizacja dostosow. 1963–1965 Liu Shaoqi, Mao Zedong naprawa po Wielkim Skoku 3. 1966–1970 Mao Zedong przemysł obronny, rewolucja kulturalna 4. 1971–1975 Mao Zedong przemysł ciężki, infrastruktura 5. 1976–1980 Hua Guofeng, Deng Xiaoping początek reform 6. 1981–1985 Deng Xiaoping specjalne strefy ekonomiczne, otwarcie 7. 1986–1990 Deng Xiaoping stabilizacja, kontynuacja reform 8. 1991–1995 Jiang Zemin socjalistyczna gospodarka rynkowa 9. 1996–2000 Jiang Zemin przedsiębiorstwa państwowe, akcesja do WTO 10. 2001–2005 Jiang Zemin, Hu Jintao integracja globalna, rozwój zachodu 11. 2006–2010 Hu Jintao harmonijne społeczeństwo, ekologia 12. 2011–2015 Hu Jintao, Xi Jinping rebalansowanie, innowacje 13. 2016–2020 Xi Jinping Made in China 2025, likwidacja ubóstwa 14. 2021–2025 Xi Jinping podwójny obieg, samowystarczalność technol. 15. 2026–2030 Xi Jinping AI, rozwój wysokiej jakości, odporność na sankcje

Proces legislacyjny Plany pięcioletnie przechodzą wieloetapowy proces opracowania:

Rekomendacje KPCh – Komitet Centralny KPCh publikuje dokument rekomendacji (), określający kierunki strategiczne. Dokument jest przyjmowany na plenum KC, zwykle jesienią roku poprzedzającego plan. Zarys planu – Rada Państwa opracowuje szczegółowy zarys () na podstawie rekomendacji. Zatwierdzenie przez OZPL – zarys jest przedstawiany Ogólnochińskiemu Zgromadzeniu Przedstawicieli Ludowych na sesji marcowej i zatwierdzany głosowaniem. Plany sektorowe i regionalne – po zatwierdzeniu zarysu poszczególne ministerstwa i prowincje opracowują własne plany wykonawcze.

Znaczenie Plany pięcioletnie pełnią w chińskim systemie polityczno-gospodarczym kilka funkcji: sygnalizacyjną – wskazują sektorom prywatnym i zagranicznym, w jakich branżach rząd zamierza koncentrować wsparcie (subsydia, ulgi podatkowe, zamówienia publiczne); koordynacyjną – zapewniają spójność polityk na szczeblu centralnym, prowincjonalnym i sektorowym; legitymizacyjną – realizacja celów planowych służy jako miara efektywności rządów KPCh i uzasadnienie systemu jednopartyjnego; strategiczną – wyznaczają długoterminowe priorytety (np. samowystarczalność technologiczna, neutralność węglowa do 2060).

Krytycy wskazują, że system planów pięcioletnich faworyzuje cele ilościowe kosztem jakościowych, prowadzi do nadmiernych inwestycji w sektorach priorytetowych (np. bańka na rynku nieruchomości, nadmiar mocy produkcyjnych w stali) i ogranicza elastyczność reakcji na nieprzewidziane kryzysy.

Zobacz też 15. plan pięcioletni Chińskiej Republiki Ludowej socjalistyczna gospodarka rynkowa

Przypisy

Kategoria:Gospodarka Chin