Badania terenowe nad ukraińskim seksem () – utwór ukraińskiej pisarki Oksany Zabużko, opublikowany w 1996 roku. W momencie publikacji książka wywołała znaczne kontrowersje, stała się też bestsellerem i jedną z najpopularniejszych ukraińskich książek lat 90. XX wieku; jest też uznawana za jedną z najważniejszych książek ukraińskich po uzyskaniu przez kraj niepodległościHrycak, A., & Rewakowicz, M. G. (2009). Feminism, intellectuals and the formation of micro-publics in postcommunist Ukraine. Studies in East European Thought, 61(4), 309–333. http://www.jstor.org.wikipedialibrary.idm.oclc.org/stable/40646240..
Treść i forma utworu Książka ma formę zbliżoną do długiego poematu i nie jest podzielona na tradycyjne rozdziały; składa się z długich zdań oraz dygresji tworzących strumień świadomości. Narracja prowadzona jest w trzeciej osobie liczby pojedynczej i przedstawia wewnętrzny monolog bohaterki. Niekiedy pojawiają się bezpośrednie zwroty do czytelników, w formie wtrętów ladies and gentlemenChłopek-Labo, Marianna. „Współczesny ideał mężczyzny w literaturze kobiecej. Na podstawie powieści Oksany Zabużko Badania terenowe nad ukraińskim seksem.” Źródła humanistyki europejskiej. Iuvenilia Philologorum Cracoviensium 6 (2013): 303-311..
Utwór opowiada historię (zakończonego już) przemocowego związku bohaterki (przypominającej pod wieloma względami samą Zabużko) z ukraińskim artystą Mykołą K. (źródła wskazują, że jego pierwowzorem był artysta Mykoła Kumanowski). Opowieści o romansie przeplatane są historiami rodziny i znajomych bohaterki, oraz nawiązaniami do historii Ukrainy.
W utworze historia romansu spleciona jest z refleksją na temat narodowej tożsamości ukraińskiej oraz wpływu historii i kulturowych uwarunkowań na życie jednostki. Analizuje związki między przemocą, pamięcią historyczną i poszukiwaniem własnej tożsamości. W książce zawiera się też refleksja na temat marginalizacji kobiet.
Powstanie i odbiór Autorka przez trzy lata nosiła w sobie pomysł na książkę, nie mogąc znaleźć dla niego właściwej formy i tworząc wiele stron szkiców do utworu. Dopiero kiedy wpadła na pomysł, że będzie to monolog bohaterki prezentowany w trzeciej osobie – zaczęła tworzyć właściwy utwór. Pisanie zajęło jej 4 miesiące, pomiędzy wrześniem a grudniem 1994 roku.
Początkowo istniało tylko kilkanaście egzemplarzy książki, które autorka rozdała swoim znajomym. W tamtym czasie w Ukrainie nie istniał jeszcze rozwinięty przemysł wydawniczy, książka zaczęła krążyć w nieoficjalnych kopiach. Według autorki po samym Kijowie krążyło 700 egzemplarzy. Ze względu na potencjalne kontrowersje, istniejące wydawnictwa nie chciały opublikować tej książki, została więc wydana w specjalnie na ten cel założonym wydawnictwie, które opublikowało wyłącznie tę jedną pozycję.
29 lutego 1996, celowo w dzień roku przestępnego, odbyła się prezentacja książki. Już sam jej tytuł wywoływał kontrowersje. Niektórzy krytycy oskarżali autorkę o pornografię. Zarzucano jej też, że w książce profanuje ona język ukraiński.
Utwór był też nazywany „feministyczną Biblią”, a sama Zabużko – ukraińską Sylvią Plath. Sama autorka po publikacji zyskała ogromną popularność i niemal status celebrytki, zaczęła być zapraszana do mediów, aby wypowiadać się w najróżniejszych tematach. Zaczęła też otrzymywać liczne listy od czytelniczek, które identyfikowały się z bohaterką.
W ciągu 20 lat od publikacji utwór wznawiano w Ukrainie 10 razy. Książkę przetłumaczono na liczne języki:
węgierski (1999) czeski, rosyjski (2001) polski (2003, przekład Katarzyna Kotyńska) bułgarski (2005) niemiecki, szwedzki (2006) włoski, rumuński (2008) holenderski (2009) turecki, angielski (2011, angielski przekład ) słoweński, estoński (2023).
W kilku krajach, m.in. w Ukrainie, Belgii i Izraelu, książkę zaadaptowano scenicznie, w formie monodramu.
Recepcja w Polsce W Polsce utwór ukazał się w 2003 roku w tłumaczeniu Katarzyny Kotyńskiej.
W 2006 w Teatrze Polonia wystawiono, z inicjatywy Krystyny Jandy, 120-minutowy monodram na podstawie utworu w reżyserii Małgorzaty Szumowskiej, z Katarzyną Figurą w obsadzie.
Przypisy
Kategoria:Ukraińskie powieści Kategoria:Powieści z 1996