Dan Ariely (ur. 29 kwietnia 1967 w Nowym Jorku) – izraelsko-amerykański psycholog i badacz ekonomii behawioralnej, profesor administracji biznesowej na Uniwersytecie Duke’a. Zajmuje się badaniami nad podejmowaniem decyzji, irracjonalnością zachowań, oszukiwaniem i motywacją. Opublikował szereg książek popularyzujących ekonomię behawioralną, z których kilka ukazało się także po polsku, między innymi Potęga irracjonalności, Szczera prawda o nieuczciwości, Payoff i Nie do wiary!.
Życiorys, edukacja i kariera Urodził się w Nowym Jorku, dokąd jego rodzice przenieśli się czasowo, gdy ojciec studiował na Uniwersytecie Columbia. Gdy miał trzy lata, rodzina wróciła do Izraela; Ariely dorastał w Ramat ha-Szaron. W ostatniej klasie szkoły średniej doznał ciężkich oparzeń na około 70% ciała w wypadku z udziałem magnezu. Później wielokrotnie wskazywał długie i bolesne leczenie jako doświadczenie, które skierowało go ku badaniom nad bólem, decyzjami i ludzkim zachowaniem.
Na Uniwersytecie Telawiwskim studiował początkowo fizykę i matematykę, a następnie psychologię i filozofię. Później uzyskał magisterium i doktorat z psychologii poznawczej na Uniwersytecie Karoliny Północnej w Chapel Hill oraz doktorat z administracji biznesowej na Uniwersytet Duke’a. W latach 1998–2008 wykładał w Massachusetts Institute of Technology, po czym wrócił na Uniwersytet Duke’a, gdzie został profesorem administracji biznesowej i współtwórcą ośrodka badawczego Center for Advanced Hindsight.
Badania i popularyzacja Ariely należy do najbardziej rozpoznawalnych popularyzatorów ekonomii behawioralnej. W swoich pracach zajmował się między innymi wpływem oczekiwań i bodźców finansowych na oceny ludzi, odkładaniem decyzji na później, oszukiwaniem oraz motywacją.
Jednym z jego najbardziej znanych badań był eksperyment dotyczący placebo, w którym uczestnicy informowani o wyższej cenie tabletki deklarowali silniejsze działanie przeciwbólowe identycznego preparatu niż osoby przekonane, że otrzymały tańszy środek. Za współautorstwo pracy o tym zjawisku otrzymał w 2008 Nagrodę Ig Nobla w dziedzinie medycyny.
Dużą część rozpoznawalności zdobył dzięki książkom i wystąpieniom popularyzatorskim. Według biogramu Duke University jego badania były prezentowane w przystępnej formie jako opis „irracjonalnych sposobów, w jakie zachowują się ludzie”, a jego działalność wykraczała poza klasyczne publikacje akademickie.
Kontrowersje W 2010 jego wypowiedzi w radiu NPR o relacjach między dentystami a pacjentami wywołały krytyczną reakcję wielu dentystów. Redakcja opublikowała wybór listów od słuchaczy, zwracających uwagę, że przedstawione w audycji twierdzenia o rozpoznawaniu ubytków nie zostały w programie poparte danymi.
W 2021 w doniesieniach prasowych wróciły także pytania o wcześniejsze procedury etyczne w jego eksperymentach z czasów MIT, w tym o badania z użyciem wstrząsów elektrycznych.
Najpoważniejszy kryzys dotyczył współautorskiego artykułu z 2012 roku Signing at the beginning makes ethics salient and decreases dishonest self-reports in comparison to signing at the end. We wrześniu 2021 PNAS opublikowało formalne wycofanie tej pracy. Wcześniej autorzy bloga Data Colada argumentowali, że część danych użytych w badaniu nosi znamiona manipulacji lub fałszerstwa. Według Business Insidera Duke University zakończył własne postępowanie na początku 2024 roku, uznając, że dane w tym artykule były sfałszowane, ale nie znajdując dowodów, że Ariely świadomie posłużył się fałszywymi danymi.
Wybrane publikacje Predictably Irrational (2008), wydanie polskie: Potęga irracjonalności. Ukryte siły, które wpływają na nasze decyzje, Smak Słowa, 2023 The Honest Truth about Dishonesty (2012), wydanie polskie: Szczera prawda o nieuczciwości. Jak okłamujemy wszystkich, a zwłaszcza samych siebie, Smak Słowa, 2017 Payoff (2016), wydanie polskie: Payoff. Ukryta logika kształtująca naszą motywację, Relacja, 2021 Misbelief (2023), wydanie polskie: Nie do wiary! Irracjonalne przekonania racjonalnych ludzi, Smak Słowa, 2024
Przypisy
Kategoria:Urodzeni w 1967 Kategoria:Izraelscy ekonomiści Kategoria:Amerykańscy ekonomiści Kategoria:Izraelscy psycholodzy Kategoria:Amerykańscy psycholodzy Kategoria:Ludzie urodzeni w Nowym Jorku Kategoria:Laureaci Nagrody Ig Nobla Kategoria:Absolwenci Uniwersytetu Telawiwskiego