thumb|Krótkometrażowy film The Haunted House (1921) z Buster Keatonem wykorzystuje motyw nawiedzonego domu. Nawiedzony dom – dom lub inny budynek, o którym uważa się, że jest zamieszkany przez duchy albo inne byty nadprzyrodzone. W folklorze, opowieściach o duchach i parapsychologii zjawisko to wiąże się zwykle z miejscami śmierci gwałtownej, zbrodni, samobójstw lub innych tragicznych wydarzeń, które miały pozostawić po sobie „obecność” dawnych mieszkańców. W kulturze popularnej pojęcie to bywa rozszerzane także na zamki, rezydencje, szpitale i inne obiekty uchodzące za nawiedzone. Nie należy go mylić z komercyjną atrakcją typu „haunted house”, czyli inscenizowanym domem strachów spotykanym między innymi w wesołych miasteczkach i parkach rozrywki.
Charakterystyka Za typowe oznaki nawiedzenia uznaje się odgłosy kroków, stukanie, skrzypienie, nagłe spadki temperatury, wrażenie czyjejś obecności, a niekiedy także obserwacje postaci lub przesuwających się przedmiotów. Według Benjamina Radforda opowieści o nawiedzonych miejscach należą do najbardziej rozpowszechnionych wierzeń paranormalnych, a niemal każde większe miasto ma przynajmniej jedno miejsce uchodzące za nawiedzone.
Historia i kontekst kulturowy thumb| w Braile, znana lokalnie jako „dom z duchami” Opowieści o nawiedzonych domach pojawiają się już w starożytności. Pliniusz Młodszy opisał historię domu w Atenach nawiedzanego przez ducha w łańcuchach, a podobne motywy pojawiają się także u Lukiana i Plauta. Historyk zjawisk paranormalnych Owen Davies zwracał uwagę, że na Wyspach Brytyjskich dawne opowieści o nawiedzeniach częściej łączono z istotami baśniowymi, a dopiero później silniej z duchami zmarłych; znaczenie miały też opuszczone i popadające w ruinę domy, które łatwo stawały się lokalnymi ogniskami legend.
W badaniu Gallupa z 2005 roku 37% Amerykanów, 28% Kanadyjczyków i 40% Brytyjczyków deklarowało wiarę w możliwość istnienia nawiedzonych domów. W Japonii letnie wizyty w obakeyashiki, czyli „domach duchów”, są częścią sezonowej kultury opowieści niesamowitych i rozrywki mającej wywołać dreszcz w czasie upałów. W Hongkongu reputacja nieruchomości jako nawiedzonej może obniżać jej cenę rynkową.
Wyjaśnienia sceptyczne Badacze sceptyczni wskazują, że relacje o nawiedzonych domach często można tłumaczyć oszustwem, błędną interpretacją zwykłych zjawisk, halucynacjami, snem na jawie, sugestią oraz efektem potwierdzenia. Zwraca się też uwagę na rolę czynników środowiskowych, takich jak skrzypienie starego budynku, przeciągi, zmiany temperatury czy zatrucie tlenkiem węgla, które mogą powodować złe samopoczucie i niezwykłe doznania zmysłowe. Davies podkreślał, że nawet osoby wierzące w duchy od dawna uznawały, iż wiele nawiedzeń okazywało się mistyfikacjami albo wynikało z naturalnych przyczyn.
W kulturze popularnej Motyw nawiedzonego domu jest trwałym elementem literatury grozy i kina, od powieści gotyckiej po współczesny horror. Pojawia się zarówno w opowieściach o starych rezydencjach i rodzinnych tajemnicach, jak i w nowoczesnych narracjach o domach, hotelach lub szpitalach, którym przypisuje się obecność duchów. W polskim piśmiennictwie filmoznawczym wskazywano, że w kinie brytyjskim i kinie amerykańskim motyw nawiedzonego domu służył także do opowiadania o kryzysie ekonomicznym, napięciach rodzinnych oraz ideologicznym „powrocie do dawnych wartości”. Z czasem określenie to zaczęło funkcjonować także jako nazwa halloweenowych i parkowych atrakcji symulujących nawiedzone miejsce.
Zobacz też
Duch (spirytyzm) Poltergeist Legenda miejska
Przypisy
Kategoria:Duchy Kategoria:Miejskie legendy Kategoria:Parapsychologia Kategoria:Budynki