Historia przyszłości, także antycypacja/historia antycypacyjna, historia przewidywalna, fikcyjna historia/historia fikcyjna (ang. future history, imaginary history, anticipatory history) – konwencja narracyjna w fantastyce naukowej, polegająca na przedstawianiu fikcyjnych dziejów przyszłości jako spójnego procesu historycznego, obejmującego rozwój społeczeństw, cywilizacji lub całej ludzkości. Może przyjmować formę pojedynczego utworu, jednak najczęściej realizowana jest w cyklach literackich, w których poszczególne teksty ukazują różne etapy historii tego samego świata.

Zakres pojęcia historii przyszłości bywa problematyczny, gdyż w szerokim rozumieniu niemal każda narracja fantastyczna osadzona w przyszłości może być uznana za jej przykład. W ujęciu bardziej ścisłym termin ten odnosi się jednak do utworów, w których procesy historycznej zmiany odgrywają rolę równie istotną jak fabuła i losy postaci, a przedstawiony świat ukazany jest jako rozwijający się w czasie system społeczny i kulturowy. W porównaniu z innymi gatunkami utwory tego typu w większym stopniu koncentrują się na procesach historycznych i przemianach społecznych, a w mniejszym – na losach jednostek; niekiedy też wykorzystują strukturę zbliżoną do historiografii.

Geneza Historia przyszłości jest zjawiskiem typowym dla literatury nowoczesnej, związanym z rosnącym zainteresowaniem procesami historycznymi oraz próbami ich interpretacji i przewidywania. Jej rozwój wiąże się z doświadczeniem gwałtownych przemian społecznych, rozwojem nauki i techniki oraz poczuciem niepewności co do przyszłości ludzkości.

Ukształtowanie się konwencji historii przyszłości wiąże się z przemianami intelektualnymi XIX wieku, kiedy rozwój historiografii, a także wpływ teorii ewolucji i myśli społecznej, doprowadziły do postrzegania dziejów jako dynamicznego procesu rozciągającego się także w przyszłość. W tym okresie przyszłość zaczęła być traktowana nie tylko jako cel (teleologiczny kres historii), lecz także jako potencjalna przestrzeń narracji literackiej, analogiczna do przeszłości wykorzystywanej wcześniej w powieści historycznej. Utwory o przeszłości pokazują, jak zmieniła się ludzkość, a utwory o przyszłości – jak może się zmienić. Powstanie gatunku wynika z potrzeby przewidywania przyszłych wydarzeń lub wpływania na kierunek rozwoju cywilizacji, a także z przekonania, że procesy historyczne podlegają określonym prawom, które mogą być poznane i opisane.

Historia

Za prekursorskie przykłady tej konwencji uznaje się utwory, które przedstawiają przyszłość jako rozwijający się w czasie proces historyczny. Zaliczyć do nich można utwory z końca XVIII wieku, takie jak (1770) Louisa Sebastiena Merciera, Les Ruines, ou méditation sur les révolutions des empires (1791) Volneya oraz późniejsze dzieła z XIX wieku, m.in. Ostatni człowiek (1826) Mary Shelley, (1827) Jane Loudon, Three Hundred Years Hence (1881) , a z początku XX wieku także The Decline and Fall of the British Empire (1905) czy (1924) Alfreda Döblina. O ile większość utworów klasyfikowanych jako historia przyszłości to powieści, wczesne formy narracji zbliżonej do historii przyszłości można dostrzec także w opowiadaniach Rudyarda Kiplinga, takich jak „” („With the Night Mail”, 1905) i „Proste jak D.R.U.T.” („As Easy as A.B.C.”, 1912), które poprzez dokumenty, komentarze i dodatki przedstawiają rozwój instytucji w czasie, sugerując istnienie szerszego procesu historycznego. W literaturze polskiej pionierskie było dzieło Adama Mickiewicza Historia przyszłości (nieukończone dzieło z drugiej i trzeciej dekady XIX wieku), a na początku XX wieku do tego gatunku zaliczyć można „Zemstę” Bolesława Prusa, a także powieść Jana Gnatowskiego (ps. Jan Łada) Antychryst. Powieść z ostatnich dni świata (1920). W Rosji za wczesne utwory tego gatunku uznaje się twórczość Jana Tadeusza Bułharyna z lat 20 XIX wieku.

W fantastyce naukowej pierwsze znaczące utwory tej konwencji to przede wszystkim dzieła Olafa Stapledona, którego utwory Ostatni i pierwsi ludzie (1930) oraz Sprawca Gwiazd (1937) przedstawiają szeroko zakrojone wizje przyszłych dziejów ludzkości i kosmosu. W szczególności Ostatni i pierwsi ludzie przedstawia dzieje ludzkości w skali kosmicznej, obejmującej miliardy lat i kolejne formy gatunku ludzkiego, co do dziś stanowi jedno z najbardziej rozbudowanych ujęć historii przyszłości w literaturze. W tym samym czasie utwory w tej konwencji pisali także m.in. , („The Death’s Head Meteor”, 1930, i późniejsze opowiadania) i Herbert George Wells (, 1933). W twórczości H.G. Wellsa istotną rolę odgrywało przekonanie, że przyszłość może być przedmiotem naukowego przewidywania, analogicznego do metod stosowanych w naukach przyrodniczych. W eseju „The Discovery of the Future” (1902) sugerował on możliwość tworzenia szczegółowych modeli przyszłych procesów społecznych na podstawie dostępnych danych, co znalazło odzwierciedlenie w jego utworach przedstawiających rozwój historii jako ciąg prawdopodobnych zdarzeń. Pomysł ten znalazł później odzwierciedlenie w literaturze, np. w koncepcji psychohistorii Isaaca Asimova.

Najbardziej znanym i wpływowym wczesnym przykładem zastosowania tej konwencji w klasycznych utworach SF jest twórczość Roberta A. Heinleina, który w latach 40. XX wieku opracował rozbudowaną chronologię przyszłości, znaną także jako cykl . Wczesną wersję tej chronologii opublikował John W. Campbell w czasopiśmie „Astounding Science Fiction” w 1941 roku, gdzie od tego roku publikowano w odcinkach powieść Heinleina (1958); według Langforda właśnie wtedy ukuto termin „historia przyszłości” (ang. future history), aczkolwiek podaje pierwsze użycie tego terminu już w 1937 roku (w liście od czytelnika opublikowanym w czasopiśmie ).

Wśród innych przykładów historii przyszłości wymienia się m.in. cykl Asimova związany z Fundacją. Do istotnych realizacji tej konwencji należą także prace takich autorów jak Brian W. Aldiss (zbiór opowiadań z 1959), Cordwainer Smith (świat ) czy Jack Vance (świat ), których utwory tworzą rozległe, wielowiekowe panoramy przyszłości.

W późniejszym okresie koncepcja historii przyszłości była rozwijana w rozbudowanych cyklach o bardzo szerokim zakresie czasowym, jak np. Stephena Baxtera, obejmująca ponad dwadzieścia miliardów lat historii kosmicznej, czy Alastaira Reynoldsa, uwzględniający ograniczenia wynikające z teorii względności. Inne przykłady obejmują m.in. utwory Poula Andersona (świat Technic History), Johna Barnesa (seria Century Next Door), Lois McMaster Bujold (Saga Vorkosiganów), C. J. Cherryh (), Gordona R. Dicksona, Franka Herberta (cykl Diuna), Ursuli K. Le Guin (cykl Ekumena), Frederika Pohla () oraz Bruce'a Sterlinga (świat Shaper/Mechanist). W telewizji znanym przykładem uniwersum z rozwiniętą historią przyszłości jest Star Trek.

Cechy zwrócił uwagę na fakt, że w zasadzie każdy utwór fantastyki umiejscowiony w przyszłości można potocznie określić jako „historię przyszłości”, przez co konieczne jest zawężenie tego pojęcia. Mimo zbieżności nazw nie wszystkie utwory osadzone w przyszłości spełniają kryteria historii przyszłości; termin ten bywa zastrzegany dla narracji, w których przedstawiony świat podlega wyraźnie ukazanym procesom historycznym, a nie stanowi jedynie tła dla fabuły.

Definicja historii przyszłości Sawyera obejmuje utwory, w których „procesy historycznej zmiany są równie ważne jak historie konkretnych postaci”. Według historia przyszłości jest rodzajem literatury fantastycznonaukowej, w której przedstawia się nie tylko jeden wycinek świata przyszłości, lecz opisuje się jego historię. Historie przyszłości mogą istnieć w jednej książce, ale częściej występują w długich cyklach literackich, w których poszczególne pozycje opisują różne okresy tego samego uniwersum, osadzone w różnych przyszłych czasach. Andrzej Niewiadowski i Antoni Smuszkiewicz definiują historię przyszłości jako utwory „przedstawiające zdarzenia przewidywane jako naturalne, logiczne konsekwencje rozwijającego się procesu dziejowego i najnowszych, znanych autorowi wydarzeń”. definiuje to pojęcie jako „fikcyjną, samodzielną, spójną strukturę chronologiczną (zwłaszcza realizowaną w ramach więcej niż jednego utworu)”. z kolei definiuje historię przyszłości jako „grupę opowiadań i/lub powieści, zazwyczaj jednego autora, które mogą nie mieć wspólnych bohaterów, ale których akcja rozgrywa się w spójnej, przyszłej rzeczywistości. Opowiadania te często mają na celu ukazanie transformacji społeczeństwa ludzkiego na przestrzeni dziejów”. Z kolei Brian Stableford opisał historię przyszłości jako „strukturę istniejącą poza samą serią opowiadań, która służy jako tło dla jej dalszego rozwijania i rozbudowywania”. zdefiniował ją jako „ramę przyszłych wydarzeń skonstruowaną przez autora w celu przedstawienia szczegółowego tła historycznego dla jego własnej, specyficznej wizji przyszłości. Zazwyczaj w tę ramę wplata się szereg wątków, aby stworzyć luźną sekwencję i zapewnić pewien punkt odniesienia dla człowieka, choć nie zawsze tak jest”.

Niewiadowski i Smuszkiewicz uznają gatunek historii przyszłości za pokrewny fantastyce politycznej, przy czym fantastyka polityczna ma bardziej ograniczoną wizję, gdyż ogranicza się do analizy zjawisk w określonym wycinku czasoprzestrzennym i nie przedstawia szerszej perspektywy historycznej.

Historia przyszłości często wykorzystuje rozbudowane struktury narracyjne, takie jak chronologie, fikcyjne dokumenty, encyklopedie czy przypisy, które nadają przedstawionym wydarzeniom pozór historycznej autentyczności. Zabiegi te mogą przyjmować formę elementów metafikcyjnych, przedstawiających przyszłość jako przedmiot badań historycznych prowadzonych przez jeszcze późniejsze pokolenia, jak w Opowieść podręcznej Margaret Atwood, dodatku o nowomowie w Rok 1984 George’a Orwella czy opowiadaniu „History Lesson” Arthura C. Clarke’a. Innym wariantem jest narracja retrospektywna, ukazująca wydarzenia z perspektywy odległej przyszłości, jak w powieści Ostatni i pierwsi ludzie Olafa Stapledona lub utworach Cordwainera Smitha. Podobną funkcję pełnią także stylizowane na dokumenty fragmenty, spotykane np. w niektórych utworach Wellsa, czy hasła w cyklu Fundacji Isaaca Asimova.

Podobne zabiegi narracyjne pojawiają się także w utworach o charakterze niefikcjonalnym i quasi-naukowym, które przedstawiają przyszłość w formie uporządkowanej narracji historycznej; przykładem jest A Short History of the Future (1955) , stylizowana na podręcznik historia przyszłości oparta na zestawieniu wcześniejszych wizji literackich.

Historie przyszłości składające się z więcej niż jednego utworu niekiedy powstawały stopniowo i nie były pierwotnie planowane jako spójna historia (np. świat Le Guin).

Fikcyjna historia Ostrowskiego