Sen Jakuba (Prus)

Sen Jakuba – nowela fantastyczna Bolesława Prusa z 1875 roku. Fabuła przedstawia losy młodego Żyda, Jakuba Kapłona, który przeżywa sen, w którym staje na czele masowej, nieudanej emigracji Żydów do Palestyny.

Utwór jest uważany przez badaczy jako wczesny tekst wyrażający zainteresowanie Prusa tematyką żydowską, dotyczący tematów takich jak asymilacja Żydów, krytyka tradycyjnego wychowania żydowskiego, będący także refleksją nad strukturą społeczną diaspory oraz zapowiedzią późniejszych zainteresowań Prusa syjonizmem.

Historia Utwór ukazał się w marcu 1875 r. w „Kurierze Warszawskim” (nr 54 i 55). Był przedrukowany m.in. w 1895 w tomie Opowiadania Wieczorne, i wielu późniejszych zbiorach Prusa (m.in. edycje z lat 1934–1936 i 1948-1952)Teresa Tyszkiewicz, Bolesław Prus, w: Dawni pisarze polscy od początków piśmiennictwa do Młodej Polski. Przewodnik biograficzny i bibliograficzny, tom III: Mia–R (koordynacja całości Roman Loth), Warszawa 2002, s. 300–301..

Przetłumaczony na j. rosyjski w 1896 i ponownie w 1900 (w tłumaczeniu M. de Waldiena).

Fabuła Opowiadanie przedstawia losy Jakuba Kapłona, młodego Żyda wychowanego na prowincji w tradycyjnym środowisku religijnym, który po przyjeździe do Warszawy pod wpływem lektur i własnej wyobraźni zaczyna propagować ideę powrotu Żydów do Palestyny i odbudowy tam własnego państwa. Jego agitacja wzbudza początkowo zainteresowanie otoczenia, lecz po konflikcie ze stryjem Jakub przeżywa sen, w którym staje na czele masowej emigracji do Ziemi Obiecanej. W wizji wyprawa kończy się chaosem, głodem i buntem uczestników, którzy obwiniają go o katastrofę. Po przebudzeniu Jakub porzuca swoje mesjanistyczne plany i wraca do praktycznego życia kupieckiego.

Analiza Utwór zaliczany jest do serii utworów o tematyce fantastycznej PrusaG. Filip, Fantastyczne przypowieści i humoreski Bolesława Prusa, [w:] Bolesław Prus. Twórczość i recepcja. Materiały z sesji naukowej poświęconej twórczości Bolesława Prusa, Lublin–Nałęczów 24–25 kwietnia 1987, red. S. Fit i E. Łoch, Lublin 1993, s. 144–145..

Andrzej Makowiecki uznał opisał utwór jako pastisz motywów „wyjścia z domu niewoli” i „wędrówki do ziemi obiecanej”, tworzący w efekcie charakterystyczne dla pozytywizmu „humorystyczne przeinaczenie syjonistycznego zacietrzewienia i procesów w społeczeństwie polskim”, przedstawione w strukturze „parafrazy biblijnego somnium, snu o wielu poziomach interpretacyjnych, zapisanego według klasycznych reguł narracji epickiej”.

Według Jakuba A. Malika „Sen Jakuba” początkowo wyrażał pozytywistyczną ideę , ukazując ich jako społeczność niezdolną do samodzielnego stworzenia nowoczesnego państwa z powodu wewnętrznych podziałów, dominacji handlowego modelu życia oraz braku odpowiednich struktur społecznych. Po ponownej publikacji utworu w 1895 roku nowela nabrała jednak nowego znaczenia i została odczytana jako refleksja nad rodzącym się syjonizmem oraz ostrzeżenie przed próbą budowy państwa żydowskiego bez wcześniejszej modernizacji społecznej, edukacyjnej i kulturowej narodu żydowskiego. Malik wskazuje, że Prus dostrzegał potrzebę reform i częściowego odejścia od tradycyjnych struktur diaspory, a jego poglądy w wielu punktach antycypowały późniejsze idee żydowskiego ideologa syjonizmu Theodora Herzla. Artykuł interpretuje także sen Jakuba jako metaforę niespełnionego marzenia o Jerozolimie oraz próbę ukazania napięcia między religijną tradycją, asymilacją a nowoczesną tożsamością narodową Żydów. Malik zwrócił też uwagę, że nazwa utworu nawiązuje do epizodu biblijnego (Drabina Jakuba).

Agnieszka Friedrich omawia „Sen Jakuba” w kilku różnych kontekstach. Friedrich interpretuje utwór jako wczesne wyrażenie przekonania Prusa, że „” wynika przede wszystkim z wadliwej struktury społecznej Żydów, zdominowanej przez handel i pośrednictwo, przy braku chłopów, ziemian czy warstw produkcyjnych. Autorka podkreśla, że w satyrze Prusa, Żydzi, po przybyciu do Palestyny nie próbują nawet uprawiać ziemi; jedynym rozwiązaniem, jakie potrafią sobie wyobrazić, jest handel. Friedrich zauważa, że Prus w noweli diagnozuje problem, ale jeszcze nie proponuje rozwiązania. Według niej odróżnia to „Sen Jakuba” od późniejszych publicystycznych tekstów Prusa, w których pisarz rozwija już konkretne projekty „produktywizacji” Żydów i kierowania ich ku rolnictwu oraz rzemiosłu. Badaczka interpretuje utwór jako element długotrwałej refleksji Prusa nad relacją między diasporą, handlem i nowoczesnością. Friedrich zwraca uwagę, że zarówno jego pierwsze, jak i ostatnie wypowiedzi o kwestii żydowskiej są symbolicznie związane z Palestyną/Ziemią Obiecaną. Friedrich przywołuje groteskowy opis chederu i talmudycznej nauki, interpretując go jako satyrę na tradycyjne żydowskie szkolnictwo. Jednocześnie podkreśla, że Prus – w przeciwieństwie do części pozytywistów – nie popierał całkowitej likwidacji chederów, lecz raczej ich stopniową reformę i modernizację. Autorka omawia także asymilacyjny wymiar początku opowiadania: obcinanie pejsów Jakuba, zmianę stroju oraz próbę „ucywilizowania” go przez warszawskich krewnych. Te sceny pokazują napięcie między tradycyjną żydowskością a projektem asymilacji w duchu pozytywizmu. Friedrich nie interpretuje „Snu Jakuba” jako tekstu jawnie syjonistycznego, ale wskazuje, że późniejsze zainteresowanie Prusa syjonizmem rzuca nowe światło na nowelę. W jej ujęciu utwór antycypuje pytania, które wrócą u Prusa w latach 90. XIX wieku: czy Żydzi są zdolni stworzyć nowoczesne państwo narodowe i jakie reformy społeczne byłyby do tego konieczne.

Zobacz też „Nawrócony” i „Sen”- inna nowele Prusa, której motywem przewodnim jest sen bohatera

Przypisy

Kategoria:Polskie nowele Kategoria:Polskie utwory fantastyczne Kategoria:Twórczość Bolesława Prusa Kategoria:Utwory literackie z 1890 Kategoria:Nowele, których akcja toczy się w Polsce Kategoria:Żydzi w literaturze Kategoria:Syjonizm Kategoria:Sen w fikcji