Guy Francis de Moncy Burgess (ur. 16 kwietnia 1911 w Devonport, zm. 30 sierpnia 1963 w Moskwie) – brytyjski dyplomata i podwójny agent radzieckiego wywiadu wczesnego okresu zimnej wojny, jeden z członków radzieckiej siatki wywiadowczej znanej jako „Piątka z Cambridge”Andrew, Gordijewski..., s. 168..

Życiorys Młodość i wykształcenie Pochodził z zamożnej rodziny angielskiej klasy średniej o tradycjach sięgających końca XVI w. Kształcił się w Eton College i Królewskim Kolegium Morskim w Dartmouth. Jego zaplanowaną przez ojca, wysokiego rangą oficera Royal Navy, karierę oficerską zniweczyła wykryta wada wzroku. Od 1930 studiował w Trinity College w Cambridge (gdzie dostał się dzięki stypendium za wybitne osiągnięcia sportowe i naukowe). W Cambridge miał reputację studenta błyskotliwego i zdolnegoAndrew, Gordijewski..., s. 185–187..

Werbunek thumb|Kolegium Trójcy Świętej w Cambridge – miejsce, gdzie kształcił się Guy Burgess i gdzie został zwerbowany jako agent sowieckiego wywiadu thumb|Dom w Samarze (d. Kujbyszew) wraz z okolicznościową tablicą pamiątkową – miejsce, gdzie Burgess żył przez kilka lat po ucieczce do ZSRR thumb|Dom w Moskwie (od lewej), w którym Burgess żył po swojej ucieczce do ZSRR thumb|Kościół św. Jana w West Meon i przyległy do niego cmentarz (Południowa Anglia) – miejsce pochówku Guya Burgessa W okresie studiów na tej uczelni uległ fascynacji lewicowymi poglądami. W 1933 roku na krótko został członkiem Komunistycznej Partii Wielkiej Brytanii, z której wystąpił po rozpoczęciu współpracy z radzieckim wywiadem. Został zwerbowany przez Kima Philby’ego, ulegając jego silnym poglądom antyfaszystowskim i komunistycznym. W 1934 roku Burgess opuścił Cambridge, przerywając swój przewód doktorski, po odkryciu, że temat jego doktoratu został już omówiony w innej publikacji. Stracił wtedy zainteresowanie pracą naukową. Także wtedy po raz pierwszy próbował go zrekrutować radziecki wywiad. Po opuszczeniu uniwersytetu pracował kolejno i równolegle dla: BBC (od 1936), Sekcji D MI6 (od 1938) i w końcu (od 1944) Foreign and Commonwealth OfficeAndrew, Gordijewski..., s. 178.Andrew, Gordijewski..., s. 193.Andrew, Gordijewski..., s. 198.Andrew, Gordijewski..., s. 257.. W tym ostatnim urzędzie pełnił funkcję najpierw rzecznika prasowego ministerstwa, a następnie (od 1945) sekretarza wiceministra, a od 1946 ministra spraw zagranicznych Hectora McNeila, co zapewniało mu dostęp do najbardziej tajnych informacji brytyjskiego MSZ. Z McNeilem współpracował do 1948 roku, kiedy to został oddelegowany na Daleki Wschód. Jako wysłannik brytyjskiego MSZ miał duży wpływ na uznanie komunistycznych Chin przez Wielką Brytanię. W 1949 roku powrócił do Anglii. Rok później został sprowadzony przez Philby’ego do Waszyngtonu jako rezydent MI6. Na skutek pijackich ekscesów i mandatów policyjnych został po roku odesłany do Wielkiej BrytaniiAndrew, Gordijewski..., s. 346.Andrew, Gordijewski..., s. 349–350..

Ucieczka do ZSRR Mając świadomość kresu swojej kariery w dyplomacji oraz ostrzeżony przez Philby’ego, pod naciskiem Jurija Modina – szefa siatki, w maju 1951 wraz z innym członkiem „Piątki z Cambridge” Donaldem Macleanem uciekł do ZSRR (chociaż sam Burgess w przeciwieństwie do Macleana nie został zdemaskowany)Andrew, Gordijewski..., s. 351.. Jego ucieczka miała charakter tajny i aż do maja 1956, kiedy to wziął udział w oficjalnej konferencji prasowej w Moskwie, jego losy pozostawały nieznane. Kilka miesięcy po ewakuacji otrzymał obywatelstwo radzieckie i nową tożsamość. Początkowo osiadł w Moskwie, a następnie kilka lat spędził w Kujbyszewie (ob. Samara). Nigdy nie nauczył się języka rosyjskiego i nie podjął stałego zajęcia. W okresie tym opracował podręcznik szkoleniowy dla oficerów KGB na temat brytyjskiej kultury i brytyjskiego stylu życia. Podczas pobytu w ZSRR wciąż oddawał się pijackim rozrywkom. Udzielał wywiadów wyselekcjonowanym przez KGB zachodnim dziennikarzom, min. Tomowi Dribergowi, który po powrocie do Wielkiej Brytanii wydał książę o Burgessie, przedstawiającą go w pozytywnym świetle (Guy Burgess: A Portrait With Background, Londyn 1956). W 1959 roku udzielił wywiadu telewizji CBC. W 1956 roku KGB zezwoliło na przyjazd matki Burgessa do ZSRR, gdzie w Soczi spotkała się ze swoim synem. Od początku lat 60. jego stan zdrowia gwałtownie pogarszał się. Było to efektem trybu życia, głównie nadmiernego spożywania alkoholu, na co z kolei mieć miało wpływ głębokie rozczarowanie Związkiem Radzieckim. Był w tym okresie kilkukrotnie hospitalizowany. Zmarł w 1963 roku na miażdżycę i niewydolność wątroby. Jego ciało poddano kremacji, a prochy w tym samym roku przeniesiono do Anglii i pochowano na cmentarzu kościoła św. Jana w rodzinnym West Meon w Południowej Anglii.

Po jego ucieczce i zdemaskowaniu go jako szpiega w Wielkiej Brytanii nigdy nie wszczęto żadnego oficjalnego śledztwa w jego sprawie. W 1959 roku prokurator generalny Wielkiej Brytanii Reginald Manningham-Buller, przeglądając dowody przeciwko Burgessowi, doszedł do wniosku, że nie są one wystarczające, aby ścigać go za szpiegostwo.

Działalność szpiegowska Eksperci do dziś dnia nie są w stanie oszacować szkód, jakie wyrządził Wielkiej Brytanii Burgess w czasie swojej szpiegowskiej działalności. Szacuje się, że w latach 1945–1950 przekazał swoim radzieckim mocodawcom kilka tysięcy tajnych informacji z zakresu programów jądrowych i planów działań polityczno-wojskowych w Europie. Burgess był odpowiedzialny za ujawnienie Sowietom istnienia Departamentu Badań Informacyjnych (ang. Information Research Department, IRD), tajnego skrzydła Ministerstwa Spraw Zagranicznych, które zajmowało się zimną wojną i prokolonialną propagandą. W okresie pełnienia funkcji rezydenta MI6 w Waszyngtonie przekazywał plany Amerykanów odnośnie do działań w KoreiAndrew, Gordijewski..., s. 345..

Zbiegły na Zachód oficer KGB Oleg Gordijewski twierdził po latach, że Burgess przekazywał „całe teczki pełne dokumentów Foreign Office, które fotografowano w ambasadzie i mu zwracano. Borys Kotow, oficer prowadzący Guya Burgessa do 1947 roku, odbierał od niego tajne materiały torbami”. Według raportu amerykańskiego Kolegium Połączonych Szefów Sztabów sporządzonego po ucieczce Burgessa wszystkie brytyjskie i prawdopodobnie część amerykańskich kodów i szyfrów, które były w użyciu przed 15 maja 1951, a także materiały z zakresu amerykańsko-brytyjsko-kanadyjskich programów jądrowych, angielsko-amerykańskiego planowania sytuacji powojennej oraz sytuacji politycznej w Europie należało uznać za przekazane ZSRR.

Burgess był alkoholikiem i lekomanem, a jego „pijackie wybryki” niejednokrotnie były przyczyną odwołań i przeniesień w jego karierze. Był jawnym homoseksualistą, a homoseksualizm był dla niego okazją do nawiązywania znajomości z wpływowymi osobistościami świata brytyjskiej polityki oraz werbowania agentów pracujących na rzecz radzieckiego wywiadu (m.in. profesora Oksfordu i dyplomaty Donalda Macleana, których zwerbował w 1933 roku)Andrew, Gordijewski..., s. 190–191..

Na życiu Burgessa, zwłaszcza na jego studenckim okresie w Cambridge luźno oparta jest fabuła filmu Inny kraj z 1984 roku.

W 2015 roku brytyjski historyk Andrew Lownie opublikował biografię Guy’a Burgessa pt. Stalin’s Englishman: Guy Burgess, the Cold War, and the Cambridge Spy Ring (wyd. polskie: Anglik Stalina. Szpiegowska historia wszech czasów, Bellona 2017). Rok później podobne opracowanie wydali Stewart Purvis i Jeff Hulbert – Guy Burgess: The Spy Who Knew Everyone (Hull, 2016).

Uwagi

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:Absolwenci Trinity College (Cambridge) Kategoria:Agenci KGB Kategoria:Funkcjonariusze brytyjskich służb specjalnych Kategoria:Radzieccy szpiedzy Kategoria:Urodzeni w 1911 Kategoria:Zmarli w 1963