Filozofia ukraińska – narodowa tradycja filozoficzna w ramach historii filozofii, uprawiana w języku ukraińskim, przez Ukraińców, lub na terytorium Ukrainy.
Korzenie filozofii ukraińskiej sięgają okresu Rusi Kijowskiej. Genetyczna, historyczna i terytorialna jedność narodów ukraińskiego i rosyjskiego określiły bliskie pokrewieństwo ich kultury duchowej, wspólnotę ich myśli filozoficznej i socjologicznej. Tym niemniej filozofia ukraińska odzwierciedla specyficzne właściwości dziejów Ukrainy. W średniowieczu dominującą pozycję w filozofii Ukrainy zajmowała ideologia religijna. Rozkwit filozofii ukraińskiej spowodowany był utworzeniem pierwszej uczelni – Akademii Kijowsko-Mohylańskiej. Wśród jej najwybitniejszych profesorów byli Teofan Prokopowicz i Stefan (Jaworski). Dalszy rozwój filozofii ukraińskiej znalazł najdobitniejszy wyraz w twórczości Hryhorija Skoworody, który głosił idee oświeceniowe, negatywnie oceniał porządki pańszczyźniane, gloryfikował pracę, potępiał pasożytnictwo, nawoływał do krzewienia oświaty, do moralnego samodoskonalenia. Dużą rolę w rozpowszechnianiu idei oświeceniowych na Ukrainie odegrał Iwan Kotlarewski.
W latach 40. XIX w. na Ukrainie powstał ruch rewolucyjno-demokratyczny, którego przewódcą ideologicznym był poeta i wybitny przedstawiciel ukraińskiej myśli filozoficznej Taras Szewczenko. W ślad za Czernyszewskim zwracał się do chłopstwa z wezwaniem do powstania, do chwycenia za „topory”, jako do jedynego sposobu wyzwolenia się z jarzma poddaństwa. Do rewolucyjno-demokratycznego kierunku myśli społecznej należeli także Łesia Ukrainka, Iwan Franko, Pawło Hrabowski, Mychajło Kociubynski. Franko – klasyk ukraińskiej literatury – był zarazem wybitnym uczonym, ekonomistą i filozofem. Studiował na Uniwersytecie Lwowskim, a w 1893 uzyskał w Wiedniu tytuł doktora filozofii. W latach studenckich brał czynny udział w ruchu robotniczym, za co był wielokrotnie aresztowany i znajdował się pod stałym nadzorem policyjnym. W swoich dziełach bronił i propagował światopogląd materialistyczny. Podstawę wszystkiego, co istnieje, widzi Franko w materii. Duch nie jest drugim pierwiastkiem światotwórczym, lecz jedynie refleksem poruszającej się materii, funkcją materialnego mózgu i układu nerwowego. Z końcem lat siedemdziesiątych zaczyna interesować się socjalizmem naukowym, studiuje dzieła Marksa i Engelsa, pisze artykuły traktujące o Manifeście komunistycznym.
Filozofię idealistyczną reprezentują na Ukrainie w drugiej połowie XIX w. tacy myśliciele, jak Pamfił Jurkiewicz, , Wołodymyr Lesiewicz i in. W 1895 profesorem filozofii na Uniwersytecie Lwowskim został wykształcony w Wiedniu Kazimierz Twardowski. Do kręgu jego uczniów zaliczało się także kilku filozofów ukraińskich, ważnych dla rozwoju filozofii w tym języku: Stefan Baley, Jakym Jarema, Hawryił Kostelnyk i Hilarion Święcicki.
Przypisy
Bibliografia Polskojęzyczna
Obcojęzyczna