Naukograd (, dosł. „miasto nauki”) – określenie miasta lub innej jednostki osadniczej o dużej koncentracji instytucji naukowych, badawczo-rozwojowych i przemysłowo-technologicznych. Termin wywodzi się z praktyki organizowania wyspecjalizowanych ośrodków naukowo-technicznych w Związku Radzieckim, a we współczesnej Federacji Rosyjskiej ma także znaczenie prawne jako specjalny status nadawany wybranym jednostkom municypalnym.
W języku angielskim termin bywa tłumaczony jako science city, a w szerszym znaczeniu jest zbliżony do pojęć takich jak technopolia, park naukowy lub park technologiczny, choć w rosyjskim systemie prawnym oznacza odrębną kategorię administracyjno-rozwojową.
Definicja i status prawny w Rosji Zgodnie z rosyjską ustawą federalną z 7 kwietnia 1999 r. „O statusie naukogradu Federacji Rosyjskiej”, naukograd to jednostka municypalna mająca status okręgu miejskiego, charakteryzująca się wysokim potencjałem naukowo-technicznym oraz miastotwórczym kompleksem naukowo-przemysłowym. Kompleks ten obejmuje organizacje prowadzące działalność naukową, naukowo-techniczną, innowacyjną, eksperymentalno-rozwojową, testową i edukacyjną w priorytetowych kierunkach rozwoju nauki i technologii.
Status naukogradu wiąże się z możliwością uzyskiwania wsparcia publicznego na rozwój infrastruktury oraz kompleksu naukowo-przemysłowego. Wymogi ustawowe obejmują m.in. istnienie na terenie jednostki municypalnej kompleksu naukowo-przemysłowego, który ma charakter miastotwórczy. W rosyjskich przepisach wykonawczych i omówieniach ustawowych wskazywano także kryterium udziału pracowników organizacji kompleksu naukowo-przemysłowego w ogólnej liczbie pracujących na terenie danej jednostki.
Geneza Naukogrady są związane z sowieckim modelem rozwoju nauki, przemysłu zbrojeniowego i zaawansowanych technologii. W ZSRR tworzono lub rozbudowywano wyspecjalizowane miejscowości skupione wokół instytutów badawczych, biur konstrukcyjnych, zakładów doświadczalnych i kompleksów przemysłowych. Część z nich funkcjonowała jako miasta zamknięte, zwłaszcza gdy prowadziła prace związane z wojskiem, energetyką jądrową, rakietami, lotnictwem lub elektroniką.
Według przeglądu polityki innowacyjnej Rosji przygotowanego przez OECD, pod koniec istnienia ZSRR funkcjonowało około 60 takich „miast nauki”, zwykle zamkniętych dla osób bez specjalnych zezwoleń. Po rozpadzie ZSRR większość z nich otwarto, lecz tylko część utrzymała trwałą działalność naukowo-produkcyjną. Na początku XXI w. władze rosyjskie zaczęły formalnie przyznawać status naukogradu wybranym ośrodkom, które miały potencjał wykorzystania dodatkowego wsparcia państwowego.
Przykłady Pierwszym miastem, któremu oficjalnie nadano status naukogradu Federacji Rosyjskiej, był Obninsk, który otrzymał go w 2000 r.. W kolejnych latach status uzyskały m.in. Dubna, Korolow, Friazino, Rieutow, Miczuryńsk, Żukowski, Czernogołowka i Bijsk.
Znaczna część oficjalnych naukogradów znajduje się w obwodzie moskiewskim, gdzie już w czasach sowieckich rozwijano ośrodki związane z lotnictwem, techniką rakietową, elektroniką, fizyką jądrową i badaniami podstawowymi. Do najbardziej znanych należą Dubna, związana z badaniami jądrowymi i Zjednoczonym Instytutem Badań Jądrowych, Korolow, związany z przemysłem kosmicznym, oraz Żukowski, znany z badań lotniczych.
W 2024 r. status naukogradu otrzymał okręg miejski Serpuchow w obwodzie moskiewskim; jednocześnie utraciły moc wcześniejsze akty dotyczące statusu naukogradów Puszczyna i Protwina, które zostały włączone do większego okręgu miejskiego. W 2026 r. status naukogradu nadano także miastu Dołgoprudnyj w obwodzie moskiewskim.
Znaczenie gospodarcze i naukowe Naukogrady stanowią przykład polityki rozwoju terytorialnego opartej na koncentracji prac badawczo-rozwojowych, wysoko wykwalifikowanej kadry i wyspecjalizowanej infrastruktury w wybranych ośrodkach.
Skuteczność tej polityki nie została jednak jednoznacznie udowodniona. Badania nad długookresowymi skutkami sowieckiej polityki tworzenia „miast nauki” wskazują, że w Rosji ośrodki te zachowały wyższy poziom innowacyjności, produktywności oraz udziału wysoko wykwalifikowanych pracowników niż porównywalne miejscowości bez takiej specjalizacji. OECD wskazywała jednak, że status naukogradu i dodatkowe wsparcie publiczne nie miały jednakowego wpływu na wszystkie ośrodki. Część miast, takich jak Żukowski, była przedstawiana jako przykład odnowienia lokalnego potencjału technologicznego, natomiast inne wymagały ponownej oceny swojej roli w rosyjskim systemie innowacji.
Zobacz też Akademgorodok Akademgorodok (Nowosybirsk) miasto zamknięte technopolia park naukowy park technologiczny specjalna strefa ekonomiczna
Przypisy
Linki zewnętrzne Naukogrady na stronie Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego Federacji Rosyjskiej
Kategoria:Naukogrady Kategoria:Nauka w Rosji