Pajacyk

Pajacyk, także: pajac – rodzaj przegubowej figurki lub zabawki, niekiedy wykorzystywanej także jako lalka teatralna, najczęściej płaskiej, której kończyny są poruszane za pomocą połączonych ze sobą sznurków. W typowym rozwiązaniu pociągnięcie za główny sznurek powoduje unoszenie i opuszczanie rąk oraz nóg figurki. W klasyfikacji obiektów kultury materialnej termin jumping jacks obejmuje przegubowe figurki, które mogą skakać, tańczyć lub poruszać się po pociągnięciu za pojedynczy sznurek albo patyk. alt=Drewniane pajacyki na jarmarku bożonarodzeniowym|mały|Przykładowe pajacyki na jarmarku bożonarodzeniowym

Nazewnictwo Polskie pajacyk jest słowem pochodnym od słowa pajac. W znaczeniu lalki Wielki słownik języka polskiego PAN definiuje pajacyka jako małego pajaca i wskazuje pajaca jako jego hiperonim. W tym samym słowniku pajac w znaczeniu lalki oznacza lalkę w stroju z kolorowych kawałków materiału i spiczastą czapeczką, poruszającą rękami i nogami. Według słownika wyraz pajac pochodzi od niemieckiego Bajazzo lub dialektalnego pajazzo, wywodzonego z włoskiego pagliaccio.

Obcojęzyczne odpowiedniki nazwy to między innymi angielskie jumping jack, niemieckie Hampelmann i francuskie pantin.

Budowa i działanie Pajacyk składa się zwykle z tułowia oraz ruchomo osadzonych kończyn. Sznurki łączą ręce i nogi figurki, a następnie zbiegają się w jednym cięgle, umieszczonym najczęściej poniżej zabawki. Pociąganie i zwalnianie cięgła uruchamia kończyny w jednej płaszczyźnie. Znane są również odmiany poruszane za pomocą jednego lub kilku sznurków prowadzonych od góry albo z boku.

alt=Animacja pokazująca działanie pajacyka|mały|Animacja pokazująca działanie pajacyka alt=Pajacyk z tektury|mały|Pajacyk z tektury Charakterystyczne cechy konstrukcyjne tej zabawki to mocowanie sznurków blisko osi obrotu kończyn, wykorzystanie zasady dźwigni, ruch elementów w jednej płaszczyźnie oraz możliwość uruchomienia wielu części przez pociągnięcie jednego sznurka.

Historia Pajacyki ze sznurkiem były popularne w wielu krajach europejskich, między innymi w Anglii i Niemczech. We Francji znano je jako pantins. W XVIII wieku stały się tam modnym przedmiotem towarzyskim; przedstawiały między innymi postacie z commedia dell’arte oraz postacie satyryczne.

W XIX wieku zabawka upowszechniła się dzięki możliwości produkcji taniej grafiki, zwłaszcza produkowanej w Épinal we Francji. Sprzedawano wówczas barwne odbitki przeznaczone do naklejania na tekturę, wycinania, łączenia za pomocą szpilek i wyposażania w sznurki. Częstym motywem był Poliszynel, a niektóre figurki przedstawiały polityków w ujęciu satyrycznym. alt=Duńskie satyryczne karykatury z czasów II wojny światowej przedstawiające niemieckich przywódców nazistowskich jako papierowe pajacyki.|mały|Duńskie satyryczne karykatury z czasów II wojny światowej przedstawiające niemieckich przywódców nazistowskich jako papierowe pajacyki. Pajacyki bywały wykorzystywane w karykaturze politycznej, m.in. jako papierowe wycinanki do samodzielnego złożenia. W zbiorach znajduje się plansza z postaciami do wycięcia, przedstawiająca Adolfa Hitlera, Josepha Goebbelsa, Joachima von Ribbentropa i Hermanna Göringa. Innym duńskim przykładem z okresu II wojny światowej była karykatura Fritsa Clausena, przywódcy Narodowosocjalistycznej Duńskiej Partii Robotniczej. Według opisu muzealnego została ona wydana w lutym 1941 roku i była popularna wśród Duńczyków obawiających się nazistowskich rządów.

Odmiany i zastosowania Pajacyk na sznurku jest zazwyczaj traktowany jako zabawka, ale może również pełnić funkcję sceniczną. Pokrewne rozwiązania występują w lalkach poruszanych dźwigniami, w których sznurki są prowadzone do wspólnego elementu sterującego.

Odmiany podobnych figurek występują w różnych regionach świata. W Portugalii i północno-wschodniej Brazylii znana jest forma określana jako mané gostoso. Opisywano także warianty spotykane u Hopi z Arizony i Nowego Meksyku, wykonywane z drewna i poruszane za pomocą przewleczonych sznurków.

Odniesienia W kulturze Do literackich przykładów postaci określanej po polsku jako pajacyk należy Pinokio, bohater powieści Carla Collodiego. Opisywano go jako drewnianego pajacyka z powieści Collodiego, który stał się bohaterem licznych adaptacji filmowych.

Z niemieckim odpowiednikiem nazwy, Hampelmann, związana jest również postać sceniczna Herr Hampelmann z frankfurckich lokalnych fars z lat 30. XIX wieku. Po sukcesie utworu z tą postacią Malß napisał między innymi sztuki Herr Hampelmann im Eilwagen oraz Herr Hampelmann sucht ein Logis. Tytuł Der Hampelmann nosił także niemiecki film fabularny z 1938 roku w reżyserii .

W działalności społecznej W Polsce nazwa i wizerunek pajacyka zostały wykorzystane przez Polską Akcję Humanitarną w programie „Pajacyk”. W materiałach kampanii społecznej określano Pajacyka jako nazwę i symbol programu prowadzonego przez PAH od 1998 roku. Program ma charakter stały, jest realizowany w całej Polsce i obejmuje wsparcie żywnościowe oraz psychospołeczne dzieci i młodzieży.

Inne znaczenia W języku polskim nazwa pajacyk ma szersze znaczenie niż wyłącznie mechaniczna zabawka poruszana sznurkiem. Może być używana także jako pogardliwe i ekspresywne określenie pajaca, czyli osoby ośmieszającej się. Również samo słowo pajac oznacza w jednym ze znaczeń osobę, która przez sposób ubierania się lub zachowania wzbudza u innych negatywne odczucia.

Słowo pajacyk oznacza również rodzaj ubranka dla małych dzieci, rozpinanego z przodu lub z boku i okrywającego nogi, tułów oraz ręce. Oznacza także ćwiczenie gimnastyczne, częściej określane w liczbie mnogiej jako pajacyki. Polega ono na wykonywaniu skoku z równoczesnym rozstawieniem nóg i klaśnięciem dłońmi nad głową, a następnie szybkim powrocie do pozycji stojącej.

Przypisy

Kategoria:Zabawki