Kaplica grobowa Henckel von Donnersmarcków w Starym Boguminie (cz. Hrobka hrabat Henckelů von Donnersmarck, niem. Gruftkapelle Henckel von Donnersmarck) – zabytkowa kaplica grobowa w Starym Boguminie, części miasta Bogumin w Czechach, położona przy dawnym cmentarzu otaczającym kościół Narodzenia Najświętszej Marii Panny. Budowla była miejscem pochówku przedstawicieli bogumińskiej linii rodu Henckel von Donnersmarcków i stanowi część chronionego zespołu zabytkowego kościoła parafialnego.

Obiekt powstał prawdopodobnie w drugiej połowie XVII wieku, po objęciu dóbr bogumińskich przez Eliasza I Henckla von Donnersmarcka. W 1752 roku kaplicę przebudowano, nadając jej zasadniczą formę zachowaną do czasów współczesnych.

Położenie

Kaplica znajduje się w południowo-zachodnim narożniku dawnego cmentarza przy kościele Narodzenia Najświętszej Marii Panny, w historycznym centrum Starego Bogumina. Obiekt stoi w sąsiedztwie ulic Farská i Tichá i jest przestrzennie związany z zespołem kościelnym oraz dawnym terenem grzebalnym. Usytuowanie budowli przy kościele katolickim wynikało z braku osobnej protestanckiej nekropolii przeznaczonej dla właścicieli państwa bogumińskiego. Bogumińscy Hencklowie byli ewangelikami, natomiast większość mieszkańców dóbr i miejscowa parafia pozostawały katolickie.

Historia

Powstanie grobowca

W 1623 roku Łazarz I Starszy Henckel von Donnersmarck otrzymał państwo bogumińskie w zastaw, a w 1629 roku jego syn Łazarz II Młodszy Henckel von Donnersmarck uzyskał dziedziczne prawa do dóbr. Po śmierci Łazarza II w 1664 roku Bogumin przypadł jego najstarszemu synowi Eliaszowi I, który zapoczątkował bogumińską linię rodu.

Powstanie rodzinnego grobowca wiąże się prawdopodobnie z Eliaszem I, który uczynił Bogumin głównym ośrodkiem swojej linii. Kaplica mogła zostać wzniesiona po jego śmierci w 1667 roku jako miejsce pochówku właściciela dóbr oraz kolejnych przedstawicieli rodziny, jednak dokładna data budowy i nazwisko projektanta nie są znane.

Przebudowa w 1752 roku

W 1752 roku kaplicę przebudowano do formy zbliżonej do obecnej. Prace mogły być związane ze śmiercią Erdmanna Henryka Henckla von Donnersmarcka, przedstawiciela bogumińskiej linii rodu, którego ciało mogło zostać przewiezione do rodzinnego grobowca z Pölzig.

Po przebudowie budowla uzyskała cechy barokowej kaplicy centralnej. Oficjalny serwis miasta Bogumina określa ją jako niewielką, dwukondygnacyjną budowlę barokową pochodzącą z 1752 roku i później przekształcaną w XIX wieku.

Ostatni pochówek

Ostatnim męskim przedstawicielem bogumińskiej linii Henckel von Donnersmarcków był Jan Erdmann Henckel von Donnersmarck, zmarły w 1803 roku. Został pochowany w kaplicy 16 marca 1803 roku, a wraz z jego śmiercią linia bogumińska wygasła w linii męskiej.

Po wygaśnięciu linii obiekt stracił pierwotną funkcję rodzinnego miejsca pochówku. W ciągu XIX wieku kaplica była jeszcze przekształcana, jednak nie dokonywano w niej kolejnych pochówków przedstawicieli rodu.

Likwidacja krypty

Najpóźniej na przełomie XIX i XX wieku podziemna krypta została opróżniona, a prowadzące do niej wejście zasypano. Nie zachowały się wiarygodne informacje pozwalające jednoznacznie ustalić dalsze losy szczątków osób pochowanych w grobowcu.

Po likwidacji krypty nadziemną część kaplicy wykorzystywano przez dłuższy czas jako magazyn wyposażenia kościelnego. Funkcja sakralna obiektu została wówczas znacznie ograniczona, chociaż budowla pozostawała częścią terenu parafialnego.

Prace konserwatorskie

W 1974 roku przeprowadzono częściową rekonstrukcję kaplicy, po której obiekt objęto ochroną konserwatorską. Od 1986 roku znajduje się również w granicach chronionego historycznego centrum Starego Bogumina.

W latach 2001–2002 wnętrze nadziemnej części zostało uporządkowane i odnowione z inicjatywy miejscowych działaczy Vítězslava Malchara i Otmara Faja. W budowli urządzono kaplicę maryjną, do której przeniesiono dawny ołtarz procesyjny związany z uroczystością Bożego Ciała.

W 2002 roku odnowiona kaplica została poświęcona przez Františka Kufę, wikariusza generalnego diecezji ostrawsko-opawskiej. Od tego czasu obiekt ponownie pełni ograniczoną funkcję sakralną, m.in. jako miejsce nabożeństw majowych.

Architektura

Kaplica jest murowaną, tynkowaną budowlą wzniesioną na planie koła. Czeski katalog zabytków określa ją jako samodzielnie stojący grobowiec dawnych właścicieli państwa bogumińskiego, stanowiący część zespołu kościoła Narodzenia Najświętszej Marii Panny.

Bryła ma dwie kondygnacje: podziemną kryptę grobową oraz nadziemną przestrzeń kapliczną. Forma budynku przypomina niewielką romańską rotundę pozbawioną apsydy, jednak jego obecna postać jest wynikiem barokowej przebudowy z 1752 roku.

Budowlę nakrywa stożkowy dach, a elewacje podzielone są prostymi elementami architektonicznymi. Niewielka skala, centralny plan i zwarta bryła odróżniają kaplicę od sąsiadującego z nią gotyckiego kościoła parafialnego.

Pierwotna krypta znajdowała się w dolnej kondygnacji i była dostępna osobnym wejściem. Po jej opróżnieniu i zasypaniu wejścia podziemna część przestała być użytkowana, natomiast przestrzeń nadziemna została przystosowana do funkcji kaplicy maryjnej.

Wyposażenie

W odnowionym wnętrzu znajduje się dawny ołtarz procesyjny przeniesiony do kaplicy po pracach przeprowadzonych na początku XXI wieku. Ołtarz został ponownie poświęcony w 2002 roku wraz z całą przestrzenią sakralną.

W sąsiedztwie kaplicy znajduje się kamienna figura św. Józefa wykonana z polichromowanego piaskowca, datowana na połowę XIX wieku. Posąg wraz z kościołem i grobowcem wchodzi w skład chronionego zespołu zabytkowego.

Pochowani

Dokładna lista wszystkich osób pochowanych w krypcie nie jest znana. Obiekt służył jako nekropolia przedstawicieli bogumińskiej linii rodu Henckel von Donnersmarcków od drugiej połowy XVII wieku do początku XIX wieku.

Z kaplicą wiązani są m.in.:

Eliasz I Henckel von Donnersmarck (1603–1667), pierwszy przedstawiciel bogumińskiej linii rodu; Eliasz Andrzej Henckel von Donnersmarck (zm. 1699), pan Bogumina; Erdmann Henryk Henckel von Donnersmarck (zm. 1752); Jan Erdmann Henckel von Donnersmarck (zm. 1803), ostatni męski przedstawiciel bogumińskiej linii rodu.

Ponieważ kryptę opróżniono najpóźniej na przełomie XIX i XX wieku, obecnie nie pełni ona funkcji czynnego miejsca pochówku. Dostępne źródła miejskie i konserwatorskie nie podają, gdzie przeniesiono szczątki zmarłych.

Ochrona zabytkowa

Kaplica jest chroniona jako część zespołu kościoła Narodzenia Najświętszej Marii Panny wraz z grobowcem Henckel von Donnersmarcków i figurą św. Józefa. Zespół wpisany jest do czeskiego rejestru zabytków pod numerem ÚSKP 11243/8-821.

W ewidencji Národního památkového ústavu kaplica figuruje jako samodzielny element zabytkowego zespołu pod identyfikatorem 1000124105_0002. Ochrona obejmuje jej bryłę, historyczny układ przestrzenny i związek z terenem dawnego cmentarza oraz kościołem parafialnym.

Znaczenie

Kaplica jest jednym z najstarszych zachowanych obiektów sepulkralnych związanych z rodem Henckel von Donnersmarcków. Dokumentuje wczesny okres obecności rodziny na Śląsku oraz dzieje bogumińskiej linii, która zarządzała państwem bogumińskim od XVII do początku XIX wieku.

Obiekt ma również znaczenie dla historii wyznaniowej regionu, ponieważ stanowił protestanckie miejsce pochówku zlokalizowane przy katolickim kościele. Jego dzieje odzwierciedlają złożone stosunki religijne na pograniczu śląsko-morawskim w XVII i XVIII wieku.

Pod względem architektonicznym kaplica wyróżnia się centralnym, kolistym planem oraz połączeniem funkcji grobowej i sakralnej. Jest jednym z charakterystycznych elementów historycznego centrum Starego Bogumina i częścią lokalnego zespołu zabytków sakralnych.

Galeria

Przypisy

Bibliografia

. .

Linki zewnętrzne

Kaplica grobowa w czeskim katalogu zabytków Opis kaplicy na stronie miasta Bogumina

Kategoria:Donnersmarckowie Kategoria:Kaplice w Czechach Kategoria:Mauzolea Kategoria:Zabytki Bogumina Kategoria:Bogumin Kategoria:Architektura barokowa w Czechach