Fontanny w parku w Świerklańcu – zabytkowy zespół trzech fontann ogrodowych znajdujący się w parku w Świerklańcu, w obrębie dawnego ogrodu tarasowego przy nieistniejącym pałacu Donnersmarcków, nazywanym „Małym Wersalem”. Zespół obejmuje fontannę centralną, określaną jako „Trzy Gracje”, oraz dwa wydłużone baseny fontannowe – północny i południowy. Z kompozycją związane są cztery żeliwne grupy animalistyczne autorstwa Emmanuela Frémieta.

Fontanny, tarasy i rzeźby należą do najlepiej zachowanych elementów reprezentacyjnej części dawnego zespołu pałacowo-parkowego rodu Donnersmarcków. Ich układ wskazuje przebieg dawnej osi kompozycyjnej prowadzącej od elewacji ogrodowej pałacu w kierunku parkowego stawu i przystani.

Historia Powstanie założenia

Zespół fontann powstał w związku z budową nowej rezydencji Guidona Henckla von Donnersmarcka i jego żony Blanki de Païvy. Pałac wzniesiono w latach 1868–1875, a jego najbliższe otoczenie ukształtowano jako reprezentacyjny ogród tarasowy przechodzący w park krajobrazowy.

Przekształcenia parku prowadzono według koncepcji Petera Josepha Lennégo i Gustava Meyera. W bezpośrednim sąsiedztwie pałacu swobodna kompozycja krajobrazowa ustępowała regularnemu układowi tarasów, kwietników, basenów, schodów, osi widokowych i dekoracji rzeźbiarskich.

Fontanny umieszczono na osi prowadzącej od pałacu w kierunku stawu i dawnej przystani. Woda, rzeźby oraz regularne formy ogrodowe tworzyły oprawę elewacji ogrodowej rezydencji.

Losy po 1945 roku W 1945 roku pałac Donnersmarcków został splądrowany i spalony. Jego pozostałości rozebrano w okresie powojennym, natomiast fontanny, część tarasów i rzeźby zachowały się w przekształconym w teren publiczny parku.

Po zniszczeniu pałacu fontanny utraciły bezpośredni związek z jego architekturą, pozostały jednak czytelnym elementem dawnej osi rezydencjonalno-ogrodowej. W sąsiedztwie tarasów urządzono później amfiteatr, wykorzystując ukształtowanie terenu dawnego ogrodu.

Układ zespołu W dokumentacji inwestycji konserwatorskiej wyróżniono trzy obiekty: fontannę centralną, fontannę północną i fontannę południową. Znajdują się one w obrębie tarasów dawnego ogrodu pałacowego.

Centralną część kompozycji zajmuje kolisty basen z żeliwną grupą trzech postaci kobiecych. Po jego bokach znajdują się dwa wydłużone baseny, przy których rozmieszczono cztery grupy zwierząt autorstwa Frémieta.

Układ fontann, tarasów i rzeźb był podporządkowany głównej osi widokowej dawnego pałacu. Zachowane elementy pozwalają odtworzyć skalę i reprezentacyjny charakter najbliższego otoczenia rezydencji.

Fontanna „Trzy Gracje” Centralną fontannę zdobi grupa trzech postaci kobiecych ustawionych wokół pionowej osi. Kobiety podtrzymują kulistą konstrukcję określaną w materiałach gminnych jako astrolabium. Dolną część grupy zdobią motywy roślinne i niewielkie figury smoków.

Nazwa „Trzy Gracje” ma charakter zwyczajowy i nawiązuje do Charyt, postaci mitologii greckiej symbolizujących piękno, wdzięk i radość. Jest stosowana w materiałach gminnych oraz opracowaniach poświęconych parkowi.

Autorstwo centralnej grupy Autor centralnej grupy rzeźbiarskiej nie został jednoznacznie ustalony. W części opracowań całość dekoracji ogrodowej przypisywano Emmanuelowi Frémietowi, jednak brak sygnatury i dokumentacji nie pozwala na bezsporne potwierdzenie jego autorstwa w odniesieniu do postaci kobiecych.

Kompozycja wykazuje podobieństwo do paryskiej Fontanny Czterech Stron Świata, której centralną grupę zaprojektował Jean-Baptiste Carpeaux, a elementy animalistyczne wykonał Frémiet. Materiały gminy Świerklaniec wskazują na możliwość związku świerklanieckiej fontanny z tym wzorem, nie przedstawiają jednak dokumentu potwierdzającego autorstwo Carpeaux.

Rzeźby animalistyczne Z fontannami bocznymi związane są cztery żeliwne grupy rzeźbiarskie autorstwa Emmanuela Frémieta. Przedstawiają one walki zwierząt i pierwotnie stanowiły integralny element tarasu ogrodowego przed pałacem.

W materiałach Gminy Świerklaniec kompozycje opisano jako:

jelenia z niedźwiedziem; zebrę z lwicą; strusia z wężem; marabuta i pelikana z rybą.

W innych opracowaniach regionalnych druga grupa jest opisywana jako koń z lwicą, natomiast ostatnia jako pelikan z rybą.

Grupy wykonano z żeliwa i ustawiono na kamiennych postumentach przy obrzeżach basenów. Dynamiczne układy postaci, realistyczne opracowanie anatomii i przedstawienie gwałtownego ruchu są charakterystyczne dla animalistycznej twórczości Frémieta.

Konserwacja Na początku XXI wieku stan techniczny basenów, instalacji wodnych, postumentów i żeliwnych rzeźb wymagał kompleksowych prac konserwatorskich. Gmina Świerklaniec przygotowała projekt obejmujący remont amfiteatru oraz fontanny centralnej, północnej i południowej.

Zakres przedsięwzięcia obejmował remont trzech mis fontannowych, konserwację żeliwnych elementów rzeźbiarskich, naprawę postumentów oraz montaż nowych urządzeń fontannowych.

W 2013 roku rzeźby zdemontowano i przewieziono do pracowni konserwatorskiej w Katowicach. Prace obejmowały oczyszczenie powierzchni, usunięcie produktów korozji, naprawę uszkodzonych części oraz odtworzenie zabezpieczeń powierzchniowych.

Wiosną 2014 roku cztery grupy animalistyczne powróciły na odnowione postumenty. Centralna grupa „Trzech Gracji” została zamontowana po zakończeniu odrębnego etapu konserwacji.

Całkowita wartość projektu obejmującego fontanny i amfiteatr przekraczała 2,33 mln zł. Inwestycję współfinansowano ze środków Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Śląskiego na lata 2007–2013.

Ochrona zabytkowa Fontanny są chronione jako część zespołu pałacowo-parkowego w Świerklańcu, wpisanego do rejestru zabytków województwa śląskiego pod numerem A/606/66.

Ochrona konserwatorska dotyczy zarówno poszczególnych elementów materialnych – basenów, rzeźb, postumentów i tarasów – jak i ich wzajemnego układu w historycznej kompozycji ogrodowej.

Znaczenie Fontanny stanowią zachowany fragment reprezentacyjnego ogrodu jednej z najważniejszych rezydencji rodu Henckel von Donnersmarcków. Dokumentują sposób łączenia architektury pałacowej, sztuki ogrodowej, instalacji wodnych i rzeźby w drugiej połowie XIX wieku.

Po zniszczeniu pałacu centralna fontanna, grupy Frémieta i tarasy ogrodowe należą do głównych materialnych pozostałości jego najbliższego otoczenia. Są także jednymi z najbardziej rozpoznawalnych elementów parku w Świerklańcu.

Galeria

Przypisy

Bibliografia . .

Linki zewnętrzne Zespół pałacowo-parkowy w Świerklańcu w serwisie Zabytek.pl Opis fontanny i rzeźb na stronie Gminy Świerklaniec

Kategoria:Świerklaniec Świerklaniec Kategoria:Zabytki w gminie Świerklaniec Kategoria:Donnersmarckowie Kategoria:Rzeźby z XIX wieku