Kościół św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelisty w Sankt Johann im Pongau (niem. Stadtpfarrkirche zu Ehren der Heiligen Johannes des Täufers und Johannes Evangelista, także Pongauer Dom) – rzymskokatolicki kościół parafialny i dekanalny w Sankt Johann im Pongau, w austriackim kraju związkowym Salzburg. Należy do archidiecezji salzburskiej i nosi wezwanie św. Jana Chrzciciela oraz św. Jana Ewangelisty. Neogotycka świątynia z dwiema wieżami, określana zwyczajowo jako „katedra Pongau”, jest jednym z charakterystycznych elementów panoramy miasta, choć nie posiada statusu katedry.

Kościół znajduje się w historycznym centrum miasta, na wzniesieniu położonym około 616 m n.p.m. Obiekt jest wpisany do austriackiego rejestru zabytków pod numerem HERIS 28046.

Historia Najstarsza wzmianka o niewielkim kościele w Sankt Johann pochodzi z 924 roku. W dokumencie z 1074 roku pojawiło się określenie ad sanctum Johannem in villa, od którego wywodzi się nazwa miejscowości. W 1244 roku świątynię, pozostającą wówczas pod zwierzchnictwem parafii w Sankt Veit im Pongau, włączono do dóbr kapituły katedralnej w Salzburgu. W 1325 roku Sankt Johann otrzymało własnego duszpasterza, a w 1329 roku na miejscu obecnego kościoła konsekrowano świątynię pod wezwaniem obu świętych Janów.

W latach 1618–1619 kościół poddano gruntownej renowacji, podczas której otrzymał nowy ołtarz i tabernakulum. Średniowieczna budowla została jednak całkowicie zniszczona 31 maja 1855 roku podczas pożaru, który objął znaczną część zabudowy Sankt Johann. Pozostałości świątyni rozebrano w latach 1855–1856.

Budowę nowego, znacznie większego kościoła rozpoczęto 1 maja 1857 roku według projektu monachijskiego architekta Georga Schneidera. Zaplanował on trójnawową neogotycką halę z pojedynczą wieżą zachodnią. Nawa była na tyle ukończona, że 28 października 1862 roku można było dokonać jej poświęcenia i rozpocząć odprawianie nabożeństw.

Budowę planowanej 72-metrowej wieży rozpoczęto w 1870 roku. 22 czerwca 1871 roku w jej murach pojawiły się pęknięcia, w związku z czym kościół zamknięto, a mieszkańców sąsiednich budynków ewakuowano. Tego samego dnia wieża zawaliła się, niszcząc dwa przęsła korpusu nawowego. Za przyczynę katastrofy uznano wadliwe posadowienie jednego z filarów.

Odbudowę przeprowadzono według nowego projektu salzburskiego architekta Josefa Wessickena. W miejscu jednej wysokiej wieży zaprojektował on dwuwieżową fasadę, która miała równomierniej obciążać fundamenty. Dwie wieże o wysokości 62 m ukończono wraz z przebudowaną fasadą w latach 1873–1876. Kamień końcowy umieszczono 3 września 1876 roku, natomiast uroczystej konsekracji świątyni dokonał w 1881 roku arcybiskup salzburski Franz Albert Eder.

Podczas I wojny światowej kościelne dzwony zarekwirowano i przetopiono na potrzeby wojenne. Nowy zespół dzwonów poświęcono w 1923 roku. W drugiej połowie XX wieku przeprowadzono renowacje świątyni i sąsiedniej kaplicy św. Anny, a także remont obu wież.

W ramach prac rozpoczętych w 2010 roku odnowiono wnętrze i emporę organową, wykonano dostępne dla osób z niepełnosprawnościami wejście od strony południowej oraz zamontowano dwanaście nowych okien według projektu Wilhelma Scherübla. Ich kompozycja, utrzymana w tonacji fioletowej i złotej, przedstawia motyw Niebiańskiego Jeruzalem.

Architektura Kościół jest neogotycką, trójnawową budowlą halową z jednonawowym prezbiterium. Ma około 60 m długości i 30 m szerokości, a wysokość sklepień dochodzi do 20 m. Zachodnią fasadę ujmują dwie smukłe wieże o wysokości po 62 m, zwieńczone ostrosłupowymi hełmami.

Fasada została podzielona przyporami, ostrołukowymi oknami i portalami. W jej środkowej części znajduje się główny portal, nad którym umieszczono duże okno. Wysokie wieże, widoczne z doliny Salzach, stanowią dominantę architektoniczną miasta.

Korpus nawowy nakrywają sklepienia wsparte na smukłych filarach. Prezbiterium zamknięto wielobocznie, a jego ściany przepruto wysokimi ostrołukowymi oknami. Architektura budynku nawiązuje do form średniowiecznego gotyku, charakterystycznych dla sakralnego budownictwa historyzmu drugiej połowy XIX wieku.

Wyposażenie Neogotycki ołtarz główny ukończono w 1881 roku. Ma formę rozbudowanej gotyckiej nastawy z trzema niszami zwieńczonymi baldachimami. W części środkowej umieszczono grupę Ukrzyżowania, której towarzyszą figury św. Józefa i św. Jana Chrzciciela. W zwieńczeniu znajdują się rzeźby św. Jana Nepomucena i św. Floriana, a także starsze figury świętych Ruperta, Dionizego i Mikołaja, pochodzące prawdopodobnie z około 1500 roku.

Lewy ołtarz boczny, wykonany w 1885 roku, poświęcono Matce Bożej Różańcowej. Prawy ołtarz nosi wezwanie Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny. Część wyposażenia tworzą późnogotyckie rzeźby przeniesione ze starszej świątyni i włączone w dziewiętnastowieczne neogotyckie nastawy.

W kościele znajdują się także dwa duże malowidła ścienne autorstwa miejscowego artysty Josefa Golda: przedstawienie Chrystusa w Ogrójcu oraz Zmartwychwstania. Organy należą do późnych realizacji salzburskiej rodziny organmistrzów Mauracherów.

Nazwa „Pongauer Dom” Świątynia jest powszechnie określana po niemiecku jako Pongauer Dom, czyli „katedra Pongau”. Nazwa ma charakter zwyczajowy i odnosi się do znacznych rozmiarów kościoła, monumentalnej dwuwieżowej fasady oraz jego funkcji głównej świątyni dekanatu. Kościół nigdy nie był siedzibą biskupa i formalnie pozostaje kościołem parafialnym i dekanalnym archidiecezji salzburskiej.

Przypisy

Kategoria:Kościoły rzymskokatolickie w Austrii Kategoria:Świątynie pod wezwaniem św. Jana Chrzciciela Kategoria:Świątynie pod wezwaniem św. Jana Ewangelisty (Apostoła) Kategoria:Architektura neogotycka w Austrii Kategoria:Zabytki Austrii