Jerzmanice-Zdrój (niem. Bad Hermsdorf) – wieś sołecka w Polsce położona w województwie dolnośląskim, w powiecie złotoryjskim, w gminie wiejskiej Złotoryja. Geograficznie znajduje się na Pogórzu Kaczawskim w północnych Sudetach.
W latach 1975–1998 miejscowość należała do województwa legnickiego, wcześniej od 1946 do 1975 do województwa wrocławskiego.
Pierwsze wzmianki pochodzą z czasów książąt śląskich, a konkretnie Bolesława II Rogatki. Przez wiele stuleci wieś znajdowała się w Księstwie Legnickim (do 1645 roku) – najpierw pod panowaniem polskim, później czeskim, austriackim, pruskim i niemieckim. Od 1945 roku ponownie w granicach Polski.
Środowisko naturalne Położenie mały|Kaczawa – okolice wodospadu Wieś położona jest nad doliną Kaczawy. Od północy górują nad nią zalesione Pieklące Wzgórza (299 m n.p.m.), Goleń (302 m n.p.m.), Gruchacz (308 m n.p.m.) i Gajowe Góry (309 m n.p.m.). Zabudowania grupują się głównie wokół drogi wojewódzkiej 364 prowadzącej w kierunku Lwówka Śląskiego. Część wsi, położona u zbiegu doliny Kaczawy z doliną Drążnicy, nosi nazwę Podgórnik. Swe malownicze położenie Jerzmanice zawdzięczają budowie geologicznej. Leżą one bowiem na pograniczu 2 jednostek geologicznych: zrębu Złotoryi i synklinarnego rowu Leszczyny. Oddziela je inwersyjny uskok Jerzmanic, przebiegający północnym skrajem wsiZŁOTORYJA i okolice, R. Gorzkowski, K. Maciejak..
Odległości do najbliższych miast powiatowych:
Złotoryja (3,6 km) Lwówek Śląski (19,6 km)
Legnica (22,2 km) Jawor (23,1 km).
Klimat Przegląd Jerzmanice-Zdrój znajdują się w strefie klimatu umiarkowanego przejściowego. Sklasyfikowane zostały w I strefie (przedgórze) sudeckiego regionu klimatycznego wg klasyfikacji W. Okołowicza i D. Martyn z 1979 roku. Według klasyfikacji W. Wiszniewskiego i W. Chełchowskiego z 1987 roku Jerzmanice są na pograniczu lubusko-dolnośląskiego i sudeckiego regionu klimatycznego. Klasyfikacja J. Paszyńskiego i B. Krawczyk z 1970 r. umiejscowiła Jerzmanice w regionie klimatycznym 5a. Cechy charakterystyczne dla klimatu Jerzmanic-Zdrojuśrednia roczna temperatura +7,5 °Cśrednia temperatura stycznia –2,5 °Cśrednia temperatura lipca +17,5 °Crozpoczęcie termicznej wiosnypierwszy tydzień kwietnialato ze średnią temperaturą dobową powyżej +15 °Cok. 70–84 dnizima z temperaturą dobową poniżej 0 °Cok. 84–98 dniokres wegetacyjny30-31 tygodnisuma roczna opadów atmosferycznych700–750 mm (Opady niższe niż w Górach Kaczawskich)liczba dni z pokrywą śnieżnąok. 80średnie roczne nasłonecznienie na dobęok. 4 godzinśrednia liczba dni pochmurnych w rokuok. 115średnia liczba dni pogodnych w rokuok. 55 Tabela opracowana na podstawie źródełDzieje Złotoryi, opr. zespół pod redakcją Ryszarda Gładkiewicza, .https://rcin.org.pl/Content/33464/WA51_44806_r1993-nr20_Zeszyty-IGiPZ.pdf:
Mapa izogradientów klimatycznych umiejscawia Jerzmanice na pograniczu 3 i 4 strefy o różnej zmienności częstości występowania typów pogody w Polsce, co oznacza dużą i bardzo dużą zmienność w występowaniu poszczególnych warunków atmosferycznych. Inna klasyfikacja umieszcza wieś w XXIII regionie klimatycznym Polski – regionie Dolnośląskim Zachodnim.
Dane za rok 2017 Według danych Instytutu Meteorologii i Gospodarki Wodnej oraz na podstawie analizy map i wykresów przedstawiających poszczególne dane dotyczące sytuacji pogodowej Polski, w 2017 roku średnia temperatura roczna wynosiła ok. +10 °C. W poszczególnych porach roku i miesiącach:
wiosną – ok. +9,5 °C (w kwietniu ok. +7,5 °C, w maju ok. +13 °C, w czerwcu ok. +18 °C) latem – ok. +18 °C (w lipcu ok. +18 °C, w sierpniu ok. +19 °C, we wrześniu ok. +12,5 °C) jesienią – ok. +9,5 °C (w październiku ok. +11 °C, w listopadzie ok. +5 °C, w grudniu ok. +2 °C) zimą – ok. –2 °C (w styczniu ok. –5 °C, w lutym ok. 0 °C, w marcu ok. +6,5 °C)
Najniższa zanotowana temperatura w okolicy wynosiła ok. –15 °C, a najwyższa – ok. +30 °C. Średnio roczne usłonecznienie wyniosło ok. 2000 godzin, a roczna suma opadów to ok. 700 mm.
Warunki rolnicze Według klasyfikacji R. Gumińskiego z 1948 roku Jerzmanice-Zdrój znajdują się w XVIII dzielnicy rolniczo-klimatycznej. W kwestii przydatności rolniczej gleb do użytkowania jako grunty rolne Jerzmanice umiejscowione są w kompleksie pszennym dobrym (2). Gleby te mają gorszą przewiewność oraz większe niedobory wilgoci niż kompleks pszenny bardzo dobry (1), co przekłada się na gorsze warunki uprawiania roli. Nie są to jednak gleby wadliwe. Teren Jerzmanic scharakteryzowany jest jako obszar o uciążliwej rzeźbie terenu. Gmina wiejska Złotoryja, więc i Jerzmanice, znajduje się na terenie najwyższego wskaźnika jakości rolniczej przestrzeni produkcyjnej – otrzymała najwyższą liczbę punktów – 110. Jakość agroklimatu, wg danych IUNG oscyluje na pograniczu pomiędzy wysoką a niską – okolice otrzymały 11 punktów w skali od 0 do 16.
Klasyfikacja Gumińskiego z 1951 roku umieszcza Jerzmanice-Zdrój na pograniczu XIV a XVIII dzielnicy rolniczo-klimatycznej, czyli na pograniczu dzielnic Sudeckiej i Wrocławskiej. Okres wegetacji wg tego badania wynosi od 200 do 220 dni, czyli ponad 31 tygodni. Liczba dni z przymrozkiem wynosi od 90 do 120 (dane te są przedstawione w ramach obu dzielnic, z uwzględnieniem najniższej i najwyższej wartości u obu z nich). Początek prac polowych datuje się na okres między 20 marca a 5 kwietnia.
Warunki wodne Jerzmanice-Zdrój znajdują się w lepszym przedziale dogodności warunków wodnych w Polsce. Tereny te otrzymały pomiędzy 4 a 5 punktów w pięciopunktowej skali. mały|Most na Kaczawie
Nazwa i jej geneza mały|Nowo wybudowane domy na wzgórzu w środkowej części wsi W roku 1253 wieś nazywała się Hermanstorph – nazwa ta pojawiła się w księgach biskupstwa wrocławskiego (wnioskować można, że zasadźcą wsi był mężczyzna o imieniu Hermann). W kolejnych latach: Lata obowiązywaniaNazwa miejscowości1364-1443Hermansdorf1443-1668Hermannsdorf1668-1726Hermansdorff1726-1816Ober-Nieder Hermansdorff1816-1825Goldbergische Hermsdorf1825-1881Goldbergish Hermsdorf1881-1918Bad Hermsdorf1918-1945Hermsdorf am Katzbach1945-1946Hermanowice, później Radosnaod 1946/47-nadalJerzmanice-Zdrój Tabela opracowana na podstawie źródła:
W 1946 roku wprowadzono urzędowo nazwę Jerzmanice Zdrój, zastępując oficjalnie poprzednią niemiecką nazwę Hermsdorf a. KatzbachZarządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 7 maja 1946 r. (). oraz obowiązującą zaraz po wojnie, tymczasową nazwę Hermanowice i późniejszą Radosna. Nazwę z dywizem (Jerzmanice-Zdrój) zatwierdziło MSWiA. Istnieją niejasności co do oficjalnych dat pojawienia się zmian nazw wsi w latach powojennych, tj. 1945-1947. W zależności od źródła pojawiają się rozbieżności.
Powszechnie używana jest skrótowa nazwa Jerzmanice, szczególnie przez mieszkańców i w najbliższej okolicy.
Historia Prehistoria Okolice Jerzmanic były zasiedlone co najmniej od neolitu, o czym świadczy odkryty tu w 1925 r. toporek kamienny, wiązany z tzw. kulturą ceramiki wstęgowej (4500–3750 p.n.e.).
W 1860 lub 1861 roku w Podgórniku (wówczas wieś, obecnie przysiółek Jerzmanic) chłop wyorał wiadro z brązu, zawierające czarki, sprzączki, groty oszczepów, siekierki, bransolety, naramienniki, zapinkę, nóż i bryłę brązu – ważące łącznie ok. 15 kg. Na skutek braku świadomości wartości znaleziska uległ on w późniejszych latach znacznemu rozproszeniu. W 1879 ważąca zaledwie 2,5 kg część skarbu trafiła do wrocławskiego Muzeum Starożytności. Znalezisko określane jako „skarb z Podgórnika” datowane jest na okres 800–650 p.n.e., obecnie znajduje się we wrocławskim Muzeum Archeologicznym.
Drugi skarb znaleziono w podobnych okolicznościach – w 1926 r. chłop wyorał na polu pod Pieklącymi Wzgórzami wyroby z brązu – pogięte bransolety i ogniwa łańcucha – w sumie objętość skarbu wynosiła 12 bransolet. Dwa lata później znalazł następne przedmioty, które następnie trafiły do muzeum we Wrocławiu. Wyroby z drugiego skarbu datowane są na okres 1200–1000 p.n.e.
Tak wczesne zasiedlenie okolic Jerzmanic wiązało się – być może – z eksploatacją pobliskich złóż rud miedzi. Natomiast okruchowe złoża złota wykorzystywano dopiero począwszy od XIII w. Śladami po tych pracach są zarośnięte pagórki – hałdy przemytego materiału przy drodze z Jerzmanic w kierunku Świerzawy.
Średniowiecze i nowożytność Pomimo materialnych dowodów dawnego osadnictwa źródła pisane długo milczały o Jerzmanicach, założonych przypuszczalnie jako „wieś Hermana” w końcu XII w. Prawdopodobnie wieś istniała już podczas najazdu Mongołów w 1241 roku, jednak musiała szybko podnieść się po tym katastrofalnym okresie, gdyż – wierząc informacjom kapituły wrocławskiej – w 1268 roku Hermanstorph regularnie płacił dziesięcinę. Pierwsza pewna informacja o wsi pochodzi dopiero z 1497 r.
Z 1330 roku pochodzą informacje, że Podgórnik, czyli dolną część miejscowości, kupił niejaki Franczo. Przypadł on po śmierci dotychczasowego właściciela szpitalowi św. Ducha.
W 1339 roku pojawiła się wzmianka o Jerzmanicach w dokumentach biskupa wrocławskiego. Z XIV wieku pochodzi również wzmianka o młynie, który opłacał czynsz na rzecz szpitala św. Elżbiety w pobliskiej Złotoryi. Warto wspomnieć o młynarzu Willenbergu, który jeszcze w 1497 roku przekazał 18 funtów oleju na pomoc szpitalowi, co oznacza niejako, że pomoc od młyna stała się tradycją. Reformacja dotarła do Jerzmanic oficjalnie w 1527 roku, kiedy najprawdopodobniej wygłoszono tu pierwsze kazanie w duchu reformacyjnym.
W XVI w. osiedliły się tu znane rody szlacheckie von Bocków, którzy posiadali majątek zwany Dolnym (mieszczący się w obrębie obecnej leśniczówki), i von Schindlów, właścicieli majątku Górnego (naprzeciw kościoła). Później rodziny te często zmieniały się w posiadaniu obu majątków. Pierwszym znanym przedstawicielem pierwszej rodziny był Wolfgang von Bock, humanista i kanclerz księcia legnickiego Fryderyka II, zmarły podczas zarazy w 1550 r. Prawdopodobnie jego przedstawia największa z trzech płaskorzeźb, wykutych na piaskowcowej skałce (koło sklepu, w pobliżu zakładu poprawczego) – postać mężczyzny z datą „1550”. Głowa w koronie to wizerunek księcia Fryderyka IIIKrzysztof R. Mazurski Geografia turystyczna Sudetów., zaś wizerunek kobiety w medalionie czeka na identyfikację. Nie jest pewna data pojawienia się rodu Bocków w Jerzmanicach i znana ich historia tutaj przed 1541 rokiem, gdy to Albrecht Bock wybudował pierwszy pałac rodowy.
W XVI wieku wieś została dotknięta epidemią cholery. Według relacji byłej mieszkanki z 1996 roku, w miejscowości znajdowało się tzw. pole zarazy, czyli miejsce, gdzie grzebano zmarłych na cholerę w XVI wieku. Miało ono znajdować się po lewej stronie drogi ze Złotoryi w stronę Jerzmanic, na zboczu prowadzącym na Wilczą Górę. W roku 1584 wybudowano jaz na Kaczawie, co miało służyć powstrzymaniu rzeki przed wylewem. U schyłku XVI wieku, w 1599 roku, wybudowano młynówkę. Najtragiczniejsza powódź miała miejsce w roku 1608, kiedy to odnotowano 84 przypadki śmiertelne.
W XVII stuleciu w Jerzmanicach-Zdroju istniała szubienica. Znajdowała się ona na północny zachód od wsi na Górze Szubienicznej (Galgenberg). Wykonano tam co najmniej dwa wyroki śmierci. 21 marca 1686 roku dokonano egzekucji pomocnika krawca, a 27 czerwca tego samego roku – pomocnika murarskiego. Oba wyroki dotyczyły podpaleń.
W roku 1757 podczas inwazji Austriaków na Śląsk, przez ówczesne Ober-Nieder Hermansdorff przeszła armia austriacka.
Przekaz z 1789 roku mówi, że w Jerzmanicach istniał pałac, dwa folwarki, kościół ewangelicki z pastorówką (plebanią, tudzież domem pastora), młyn wodny, karczma, kuźnia i 98 budynków mieszkalnych. Mieszkańcy, poza rolnictwem, zajmowali się produkcją płótna dla manufaktur w Złotoryi. W 1794 roku wybudowano drogę wzdłuż Kaczawy, od Bramy Solnej w Złotoryi do jerzmanickich pól. W miejscowości istniały 3 restauracje, powszechnie znane nie tylko w okolicy. Jerzmanice były wówczas uznawane za dość zamożną wieś.