Atena (gr. Athene, Athenaie, łac. Minerva) – w mitologii greckiej bogini mądrości, sztuki, sprawiedliwej wojny oraz opiekunka miast, m.in. Aten i Sparty. Jest jedną z dwunastu głównych bogów olimpijskich. Jej atrybutami są: włócznia, tarcza i łuk. Jej świętym zwierzęciem jest sowa, a rośliną – oliwka. Jej rzymskim odpowiednikiem jest Minerwa.
Geneza Geneza Ateny nie została jednoznacznie ustalona. Wiadomo jednakże, że istniała już za czasów przedgreckich. Teksty zapisane pismem linearnym B wskazują na jej dużą rolę w okresie mykeńskim. Miałaby wtedy opiekować się władcami i pałacami królów, co wiązałoby się z jej późniejszą rolą patronki miast i rodów bohaterskich.
Rodowód i narodziny thumb|Narodziny AtenyJest to drzewo genologiczne rodziny bogów.
Atena przyszła na świat inaczej niż inni bogowie greccy. Jej ojciec Zeus wdał się w romans z Metydą, boginią rozwagi. Był to jeden z jego pierwszych romansów. Metis uchodzi też za pierwszą żonę władcy pioruna. Obiekt zainteresowań władcy Nieba, to personifikacja rozwagi, była ona córką Okeanosa i Tetydy lub też tytanką. Gdy zaszła ona w ciążę, Gaja wypowiedziała przepowiednię, zgodnie z którą jako pierwsze dziecko tej pary urodzi się dziewczynka, kolejny zaś przyjdzie na świat chłopiec, który odbierze Zeusowi panowanie nad światem i wypędzi ojca z Olimpu. Władca nieba zaczął więc obawiać się, że urodzone z tego związku dziecko odbierze mu władzę. Połknął więc Metydę noszącą jego córkę. Począł po tym cierpieć na bóle głowy, które utrzymywały się dłuższy czas. Wezwał więc do siebie boskiego kowala, Hefajstosa, któremu polecił rozłupać sobie czaszkę toporem, aby dojść do przyczyny złego stanu zdrowia i ją usunąć..
Gdy Hefajstos uderzył w głowę swego ojca, wyskoczyła z niej Atena ubrana w jasną zbroję. Wydała od razu okrzyk wojenny.
Inny mit mówi, że po urodzeniu Ateny Hera pozazdrościła swemu mężowi, że wydał na świat dziecko bez jej pomocy. W efekcie zrodziła Hefajstosa. Wedle innej wersji jest on synem zarówno Zeusa, jak i Hery, natomiast dzieckiem zrodzonym wyłącznie z Hery na skutek jej gniewu na Zeusa za samodzielne zrodzenie Ateny jest Tyfon, olbrzymi skrzydlaty potwór pokonany przez Zeusa.
Ojcem Ateny rzekomo miał być również Pallas o kozich nogach.
Imię i przydomki Jan Parandowski wysuwa hipotezę, że imię bogini bierze swój źródłosłów od przedgreckiej nazwy Aten, a dla Greków imię to znaczyło „Atenka”.
Atenę określano rozmaitymi przydomkami: Ergane – Pracownica Nike – jest to imię bogini zwycięstwa, kojarzonej z Ateną Pallas – Panna Partenos – Dziewica, jak Atena najbardziej lubiła być nazywana Polias – Patronka Miast, nazywana tak głównie w Atenach jako opiekunka miasta, Akropolu (jest to przydomek nadawany bóstwom opiekuńczym miast) Promachos – Pani Zastępów
Mity tłumaczą głównie pochodzenie przydomku Pallas. Parandowski pisze tylko, że wedle Strabona słowem tym określano „urodziwą i świetnego rodu pannę”. Tymczasem Atena wychowywała się wraz z córką Trytona o imieniu Pallas właśnie. Kiedyś w czasie zabawy córka Zeusa nieumyślnie spowodowała śmierć swej przyjaciółki, czego żałowała i z żalu właśnie przyjęła sobie jej imię za przydomek. Inny mit opowiada, że Partenos była napastowana przez Pallasa, potwora o kozich nogach. Uchodził on niekiedy za jej ojca. Potwór został zabity przez Atenę, która z jego skóry miała uczynić tarczę egidę (w innej wersji wykonał ją Zeus ze skóry swej karmicielki Amaltei).
Atrybuty Atena nosiła jasną zbroję, używała niekiedy pioruna swego ojca. Posiadała złotą włócznię, a także egidę z głową Meduzy.
Egida Egida (aigis) była to używana także przez Zeusa tarcza-pancerz z koziej skóry. Zeus użył do jej produkcji skóry swej karmicielki kozy Amaltei lub też zrobiła ją sama Atena po obdarciu ze skóry kozionogiego Pallasa, który ją napastował. Kiedy Perseusz podarował swej protektorce głowę Meduzy, Atena umieściła ją na tarczy. Dzięki temu miała ona moc przemieniania w skałę każdego śmiałka, który spojrzał na głowę potwora, wszystko, co żyło, ulegało dzięki niej skamienieniu. Można też spotkać się z wersją, wedle której wrogowie nie kamienieli, ale rzucali się do ucieczki. Przedstawiano ją długo jako kozią skórę otoczoną wężami, w późniejszych czasach jej wizerunek zmienił się. Stała się raczej puklerzem ze skórzanych łusek, zaopatrzonym z umieszczoną w centrum głową gorgony Meduzy.
Atena sama stworzyła tę straszną postać. Meduza, jedyna śmiertelna z trzech gorgon, była niegdyś dziewczyną niezwykłej urody. Według jednej z wersji mitu, Meduza nazbyt szczyciła się swymi bujnymi włosami. Bogini mądrości za karę przemieniła je w kłębowisko węży. Inna mówi, że Meduza odbyła stosunek miłosny z Posejdonem w świątyni Ateny, popełniając tym samym świętokradztwo. Bogini nie poprzestała na tym, pomagając później Perseuszowi w zdobyciu głowy Meduzy.
Z drugiej strony Atena potrafiła uratować nagabywaną przez władcę morza dziewczynę imieniem Koronis. Bogini zamieniła ją we wronę.
Córka Zeusa pomogła również zgładzić potwora, którego uczyniła z dawnej piękności. Dzięki niej Perseusz uciął Meduzie głowę, nie patrząc gorgonie w twarz.
Prócz egidy atrybutami Ateny były takie związane z wojną przedmioty, jak hełm czy włócznia.
Oliwka i sowa Z drugiej strony rośliną poświęconą bogini było drzewo oliwne, symbol pokoju i bogactwa. Jego gałąź stała się też symbolem zgody pomiędzy skonfliktowanymi.
Ptakiem Ateny była sowa, symbol wiedzy i mądrości, uznawana za najmądrzejszego z ptaków. Sowę często uwieczniano na monetach ateńskich. Uznaje się ją również za ptaka poświęconych Atenie wieszczków.
Cechy i rola Bogini mądrości Atena znana jest jako bogini mądrości. Utożsamiano ją niekiedy z Rozwagą, kiedy indziej nazywając tak jej matkę.
Parandowski już w chwili narodzin z głowy Zeusa określa Atenę mianem dorodnej. Cechowała się wielkim wzrostem, ogromną siłą, ale także niezłomnym hartem ducha. Była surowa i niedostępna. Odziedziczyła po matce rozwagę. Była niezwykle mądra, inteligentna, a także subtelna, umiarkowana.
Należała do 12 bogów Olimpu. Zajmowała jednak szczególne miejsce wśród dzieci Zeusa, będąc jego ulubienicą. Ojciec liczył się z jej opinią i zapewnił jej wysokie miejsce w radzie bogów. Zdarzyło się i jej wystąpić przeciwko ojcu. Hera pragnęła bowiem zatrzymać swego męża przed zejściem na ziemię w celu zdrady małżeńskiej. Planowała zakuć go w łańcuchy. Atena i Posejdon udzielili jej pomocy. Jednakże Zeus wykrył spisek. Jego małżonkę spotkała kara w postaci zawieszenia pod niebem za włosy, o karze dla Ateny się nie wspomina.
Patronka mądrości, uczonych i filozofów zajmowała się także wieloma innymi sprawami. Wprowadziła wiele wynalazków. Pokazała ludziom, jak budować wozy czy statki. W Atenach odpowiadała także za garncarstwo czy kowali. Uratowała Perdiksa, siostrzeńca Dedala i wynalazcę piły, kompasu i koła garncarskiego, gdy zazdrosny o jego talent Dedal zrzucił go ze skały Akropolu. Bogini przemieniła go w kuropatwę, ptaka nazywanego odtąd po grecku jego imieniem.
Stanowiła natchnienie dla twórców. Sama wprowadziła flet. Wyrzuciła go jednak i przeklęła, gdyż uznała, że zniekształca jej policzki. Instrument odnalazł Marsjasz, jeden z sylenów. Nauczył się grać tak pięknie, że wyzwał do zawodów samego Apollina. Po pojedynku bóg obdarł sylena ze skóry, zaopatrzył Midasa, który trzymał stronę sylena, w ośle uszy. Później przekazał flet Dionizosowi.
Opiekowała się uprawą roli, sama wynalazła narzędzia, których używano w rolnictwie attyckim. Uzyskiwano dzięki nim większe plony. Nauczyła ludzi hodowli koni.
Chroniła państwo, stała na straży sprawiedliwego prawa i jego przestrzegania.
Tkactwo i Arachne Jako jedyna z bogiń olimpijskich zajmowała się tkactwem i wyszywaniem, w czym doszła do mistrzostwa, była patronką prządek i hafciarek. To ona nauczyła ludzi tych sztuk. Wiąże się z tym mit o Arachne. Ta dumna księżniczka z Lydii była świetną szwaczką i hafciarką. Szczyciła się nawet, że potrafi w tej sztuce prześcignąć samą Atenę. Bogini podjęła wyzwanie i odbyły się zawody w wyszywaniu. Śmiertelniczka stworzyła cudowną tkaninę. Sportretowała Zeusa porywającego Europę, jak i podrywającego Ledę pod postacią łabędzia oraz Danae w postaci złotego deszczu. Było tam przedstawionych także jeszcze wiele innych rzeczy. Bogini nie potrafiła przewyższyć piękna i żywego przedstawienia postaci przez Arachne. W przypływie gniewu podarła tkaninę księżniczki i uderzyła ją czółenkiem. Zrozpaczona dziewczyna powiesiła się. Dopiero wtedy córka Zeusa doznała otrzeźwienia. Przywróciła samobójczyni życie, zamieniając ją w pająka. Parandowski pisze, częściowo cytując Słowackiego, że Arachne „srebrne w belkach płócienka przędzie”, na których zawisają tęczowe źdźbła słońca. Istnieje hipoteza, że mit odzwierciedla rywalizację w handlu tkaninami z Aten i z Lydii.
Atena utkała również szatę, którą podarowała w prezencie Harmonii, córce Aresa i Afrodyty, z okazji jej ślubu z Kadmosem. Razem z naszyjnikiem roboty Hefajstosa przedmioty stały się przeklęte, sprowadzając nieszczęście na każdego ich posiadacza. Naszyjnik został w końcu oddany Atenie w Delfach.
Bogini wojny, opiekunka herosów Była również boginią prowadzącą do sprawiedliwego boju. Potępiali to filozofowie i uczeni. Atena nosiła bowiem zbroję, a Zeus pozwalał jej nawet używać piorunu. Jednakże Atena swe uzbrojenie wykorzystywała jedynie w słusznej sprawie, do obrony lub w razie innej konieczności. Opiekowała się też herosami, zwłaszcza z Attyki, jak również wodzami podczas wojny trojańskiej.
Patronka herosów thumb|Atena ściska dłoń Heraklesowi, za nim stoi Hylas albo Jolaos. Waza z Muzeum Watykańskiego znaleziona we Włoszech
Bogini obdarzyła swą pomocą między innymi Kadmosa. Natknąwszy się na smoka pilnującego źródła, syn Agenora pozbawił go życia. Pallas poradziła mu wysiać smocze zęby. Wyrośli z nich olbrzymi, którzy stoczyli między sobą bój. Pięciu ocalało i pomogli oni Kadmosowi założyć miasto, Teby.
Pomagała też Perseuszowi w zabiciu Meduzy. To dzięki Hermesowi i Atenie herosowi udało się odebrać Grajom ich jedyne oko oraz ząb, by zmusić je do wyjawienia drogi do gorgon. Para bogów dostarczyła mu także oręża, którym Perseusz odciął Meduzie głowę.
Atena pomagała również Heraklesowi, najsłynniejszemu bohaterowi w mitologii greckiej, jej przyrodniemu bratu. Znienawidzony przez Herę, nieślubny syn Zeusa skazany został na wykonanie prac wedle zlecenia króla mykeńskiego Eurysteusza. Szóstą z nich było wytępienie ptaków stymfalijskich. Były to wielkie bestie przypominające orły o brązowych dziobach i pazurach. Obrały sobie za siedzibę okolice arkadyjskiego jeziora Stymfalos. Ich pożywienie stanowili ludzie. Aby upolować te potwory, Herakles wykorzystał dostarczone mu przez Atenę grzechotki. Ich dźwięk wystraszył ptaki, które wzbiły się w powietrze. Heros mógł je więc wystrzelać, używając do tego swego łuku. Gdy Herakles w swej jedenastej pracy zdobył jabłka Hesperyd, złożono je w ofierze Atenie. W końcu jednak jabłka wróciły do Hesperyd. Córka Zeusa ostrzegła też Heraklesa przed Periklymonosem, najmłodszym synem Neleusa, gdy heros wyruszył przeciwko jego ojcu. Argonauta ten potrafił zmieniać swą postać i zaatakował syna Alkmeny pod postacią pszczoły. Inna wersja mitu opowiada, że przemienił się wtedy w orła. W każdym razie Herakles zabił zwierzę.
Także Tezeusz korzystał z pomocy Ateny.
Tydeusowi chciała nawet zapewnić nieśmiertelność. Zmieniła zdanie, gdy umierający w wojnie siedmiu przeciw Tebom heros rozbił czaszkę Melanipposa i pożarł jego mózg.
Wspólnie z Herą, Afrodytą i Artemidą zajęła się dziećmi Pandareosa, którego zabił Zeus. W końcu jednak dziewczyny zostały uprowadzone przez harpie.