thumb|300px|Schemat układu pokarmowego człowieka Układ pokarmowy, układ trawienny – w anatomii człowieka układ narządów, którego najważniejszym zadaniem jest pobieranie pokarmów i wody, trawienie i przyswajanie składników odżywczych niezbędnych do prawidłowego funkcjonowania organizmu. Trawienie polega na rozkładzie żywności na coraz mniejsze składniki, aż do momentu, gdy mogą one zostać wchłonięte i przyswojone przez organizm i wykorzystane do produkcji energii, wzrostu i naprawy komórek. Białka rozpadają się na aminokwasy Tłuszcze rozpadają się na kwasy tłuszczowe i glicerynę. Węglowodany rozpadają się na cukry proste. Proces trawienia składa się z trzech etapów: fazy głowowej, fazy żołądkowej i fazy jelitowej. Niestrawione, zbędne resztki pokarmowe podlegają usunięciu (defekacja).
W skład układu pokarmowego człowieka wchodzą trzy gruczoły: wątroba - produkuje i wydziela żółć, która spływa do pęcherzyka żółciowego, w którym jest okresowo magazynowana i zagęszczana. W wątrobie zachodzą intensywne procesy metaboliczne, dlatego krew przepływając przez nią ogrzewa się, a potem roznosi ciepło po całym organizmie. W ten sposób wątroba uczestniczy w utrzymaniu stałej temperatury ciała. Wątroba jest rodzajem filtra, przez który przechodzi pokarm wchłonięty do krwi z jelita. Zanim dotrze on do komórek, musi być pozbawiony trucizn, np. alkoholu i składników leków trzustka z funkcją wewnątrzwydzielniczą (wytwarza hormony) i zewnątrzwydzielniczą - produkuje enzymy trawienne ślinianki - wydzielają ślinę w ilości 0,5 - 1,5 l/dobę, która zmiękcza rozdrobniony pokarm, zlepia go i ułatwia połykanie. W ślinie znajdują się również: substancje bakteriobójcze niszczące drobnoustroje, które dostają się do jamy ustnej wraz z pożywieniem, substancje neutralizujące kwaśne składniki pokarmowe (by chronić szkliwo) oraz enzymy trawienne
Przewód pokarmowy Największą składową układu pokarmowego jest przewód pokarmowy. Usta są początkowym odcinkiem, otworem prowadzącym do bardzo długiego (ok. 12 m) przewodu pokarmowego, który kończy się odbytem. Przewód ten ściśle współpracuje z gruczołami wydzielającymi do jego wnętrza soki zawierające enzymy trawienne.
Przewód pokarmowy dzieli się na kilka połączonych ze sobą odcinków zebranych w grupach: jama ustna gardło przełyk żołądek jelito cienkie jelito grube.
Jama ustna
W anatomii człowieka jama ustna jest początkowym odcinkiem przewodu pokarmowego i jest podzielona na przedsionek jamy ustnej i właściwą jamę ustną, w której następuje wstępna, mechaniczna obróbka pokarmu i przygotowanie go do dalszego trawienia. Pokarm zostaje rozdrabniany, miażdżony i mieszany ze śliną, która zawiera enzym trawienny amylazę ślinową (ptialinę). Gdy połykasz, język wpycha pokarm do gardła. Język jest mięsistym i muskularnym narządem zmysłu, a pierwsze informacje sensoryczne są odbierane za pośrednictwem kubków smakowych w brodawkach na jego powierzchni. Jeśli smak jest przyjemny, język zaczyna manipulować pokarmem w ustach, co stymuluje wydzielanie śliny z gruczołów ślinowych i lipazy językowej. Lipaza językowa charakteryzuje się szerokim zakresem pH, co pozwala jej działać nawet w kwaśnym środowisku żołądka, gdzie pomaga w rozkładzie lipidów (głównie trójglicerydy).
Zęby przetwarzają mechanicznie pokarm. Dorosły człowiek ma 32 zęby, 16 w szczęce i 16 w żuchwie: 4 siekacze 2 kły 4 zęby przedtrzonowe 6 zębów trzonowych
U dzieci występuje 20 zębów mlecznych (brak przedtrzonowych i jednej pary trzonowych – jedna para w jednej części: w żuchwie lub szczęce).
Siekacze służą do odgryzania kęsów, kły do rozrywania pokarmu, a zęby trzonowe i przedtrzonowe do jego rozcierania. W trakcie żucia pokarmu jest on zwilżany śliną wydzielaną przez ślinianki, czyli gruczoły ślinowe których przewody uchodzą do jamy ustnej. W ślinie rozpuszczane są cząsteczki pokarmu, na których obecność wyczulone są rozmieszczone na języku kubki smakowe. Dzięki nim wyczuwane są konsystencja, temperatura, smak, zapach i to czy dany pokarm nadaje się do spożycia.
Po uformowaniu kęsa pokarmowego zostaje on przekazany do dalszej części przewodu pokarmowego w akcie połykania. Jama ustna składa się z przedsionka jamy ustnej i jamy ustnej właściwej. Przedsionek ograniczony jest od przodu wargami górną i dolną, a od tyłu łukami zębowymi. Do jamy ustnej uchodzą przewody trzech par gruczołów ślinowych: ślinianek przyusznych, podjęzykowych i podżuchwowych.
Gardło
Gardło – wspólny odcinek dróg oddechowych i pokarmowych, stanowiący przedłużenie jamy ustnej i jamy nosowej, przechodzący dalej w przełyk i krtań. Gardło zbudowane jest z mięśni poprzecznie prążkowanych pokrytych od zewnątrz tkanką zbitą, a od wewnątrz błoną śluzową. Gardło ciągnie się od podstawy czaszki, aż do miejsca przejścia w przełyk, to jest do wysokości siódmego kręgu szyjnego. Mięśnie gardła tworzą ścianę tylną i ściany boczne. Na ścianach bocznych znajdują się ujścia trąbek słuchowych, otoczone wałami trąbkowymi i skupiskiem tkanki chłonnej tworzącymi migdałki trąbkowe. W miejscu przejścia sklepienia gardła w ścianę tylną jest skupisko tkanki limfatycznej, migdałek gardłowy – trzeci migdał. W ścianie przedniej gardła, idąc od góry, widoczne są nozdrza tylne, łączące jamę nosową z gardłem, poniżej znajduje się cieśń gardzieli, przez którą jama ustna komunikuje się z jamą gardłową. Najniżej znajduje się wejście do krtani, które przeważnie jest otwarte (podczas mówienia, oddychania) ale podczas połykania zamykane jest przez chrząstkę zwaną nagłośnią, co zapobiega przedostawaniu się pokarmu do układu oddechowego podczas jego przesuwania do przełyku. Proces ten regulowany jest przez IX i X nerw czaszkowy.
Przełyk
Przełyk jest przewodem mięśniowo-błoniastym o podłużnym przebiegu; łączy gardło z żołądkiem. Czynność przełyku polega na transporcie pokarmu z gardła do żołądka dzięki ruchom perystaltycznym. Ściana przełyku nie ma zdolności wchłaniania pokarmu ani trawienia. Gdy pokarm dociera do końca przełyku, mięsień przypominający pierścień — zwany dolnym zwieraczem przełyku — rozluźnia się i pozwala pokarmowi przejść do żołądka. Ten zwieracz zwykle pozostaje zamknięty, aby zapobiec cofaniu się treści żołądkowej do przełyku (Choroba refluksowa przełyku)HR Schneider: Gastro-oesophageal reflux disease: The Montreal definition and classification. SA Fam Pract 2007;49(1): 19-26 | https://www.tandfonline.com/doi/pdf/10.1080/20786204.2007.10873501, access date 2025.05.08, language: English.
Przełyk ma długość średnio około 23–25 cm, odległość od siekaczy do żołądka około 40 cm i posiada trzy fizjologiczne zwężeniaDetlev Drenckhahn (Hrsg.): Anatomie. Band 1. 17. Auflage. Urban & Fischer, München 2008, s. 635, język niemiecki, Gerhard Aumüller et al.: Duale Reihe Anatomie. 2. Auflage. Georg Thieme Verlag, Stuttgart 2010, s. 606, język niemiecki, :
zwężenie górne – w przejściu gardła w przełyk, mięśnie w tym miejscu tworzą czynnościowy mięsień zwieracz przełyku. zwężenie środkowe – na wysokości rozdwojenia tchawicy w miejscu, gdzie aorta zstępująca od strony lewej i do tyłu, a oskrzele lewe od przodu obejmują przełyk. Nie jest ono powodowane budową samej ściany przełyku, lecz przyleganiem obu sąsiednich narządów; zwężenie dolne – podobnie jak i górne, jest zwężeniem czynnościowym, spowodowanym napięciem mięśni okrężnych, leży około 3 cm powyżej wpustu żołądka.
Ściana przełyku składa się licząc od wewnątrz zKazimierz Ostrowski - Histologia. Warszawa, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 1995, s. 603-604, język polski, :
błony śluzowej utkania podśluzowego błony mięśniowej warstwy okrężnej warstwy podłużnej.
Żołądek
thumb|200px|Topografia przewodu pokarmowego (z usuniętym jelitem krezkowym) Żołądek to narząd, stanowiący część przewodu pokarmowego, której zasadniczą rolą jest trawienie pokarmu, oraz spełnia trzy funkcje motoryczne: magazynowanie, mieszanie i opróżnianie. U kręgowców jest to rozszerzona część pomiędzy przełykiem i jelitem. Komórki główne żołądka wydzielają pepsynogen (nieaktywna forma pepsyny), po uaktywnieniu następuje rozkład białek przez pepsynę. Komórki okładzinowe wydzielają czynniki wewnętrzne i kwas solny. Wytworzony czynnik wewnętrzny Castle'a jest niezbędny do wchłaniania witaminy B12F. Kong, R.P. Singh: Effect of gastrointestinal proteases on purified human intrinsic factor-vitamin B12 (IF-B12) complex. Indian J Biochem Biophys . 2003 Apr;40(2):139-42.|https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22900303/, access date 2025.10.08, language: English, z którą się wiąże, umożliwiając jej prawidłowe wchłanianie w jelicie cienkimK Srikumar 1 , R Premalatha: Disintegration of Solid Foods in Human Stomach. Journal of Food Science. 2008, 73 (5): R67 – R80 | https://ift.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1750-3841.2008.00766.x, access date 2025.05.07, language: English.
Budowa Żołądek ma kształt workowaty, z przełykiem łączy się za pomocą wpustu żołądka, a z dwunastnicą łączy go odźwiernik, otwór otoczony silną mięśniówką okrężną, która rozszerza się i zwęża w zależności od różnicy pH między środowiskami. Bocznie od części wpustowej widoczne jest dno żołądka przechodzące w trzon. Obie te części obejmują łukowate dwie krzywizny: lewa większa oraz prawa mniejsza, będąca jakby przedłużeniem ściany przełyku. Trzon żołądka ustawiony jest bardziej pionowo, podczas gdy następująca po nim część odźwiernikowa przebiega raczej poziomo. Otwór końcowy żołądka stanowi odźwiernik przechodzący w dwunastnicę. Podział anatomiczny żołądka na trzon i część odźwiernikową odpowiada jego czynnościom: trzon magazynuje pokarm (nawet do 8 godzin) i częściowo trawi, a część odźwiernikowa przesuwa go do dwunastnicy. Błona śluzowa żołądka tworzy liczne, wysokie fałdy o przebiegu podłużnym. Obecne w ścianie żołądka gruczoły wydzielają sok żołądkowy, w skład którego wchodzą przede wszystkim enzymy trawienne oraz kwas solny, który niszczy połknięte drobnoustroje i pobudza mięśnie ściany żołądka do skurczów, co ułatwia mieszanie pokarmu z enzymami i przesuwanie go do jelita. Produkowany w żołądku śluz zabezpiecza jego ściany przed niszczącym wpływem kwaśnego soku żołądkowego oraz działaniem enzymów trawiennych (czyli samostrawieniem). Błonę mięśniową tworzą 3 warstwy mięśni, których czynność warunkują okresowe ruchy perystaltyczne, które powodują mieszanie i rozcieranie masy pokarmowej oraz przesuwanie jej ku odźwiernikowi i przechodzenie do dwunastnicy. Żołądek unerwiony jest przez włókna nerwowe autonomicznego układu nerwowego.
Wielkość Wielkość żołądka jest zmienna i zależy od jego wypełnienia, napięcia jego ścian oraz pozycji ciała. Długość żołądka: 25–30 cm Szerokość żołądka: 12–14 cm Pojemność: 1000–3000 ml Żołądek zazwyczaj rozciąga się od 7 kręgu piersiowego do 3 kręgu lędźwiowego, co daje mu możliwość zatrzymywania dużej ilości pokarmu.
Jelito cienkie