Żołynia (niem. Schelling)Żołynia. Wirtualny Sztetl. – wieś w Polsce położona w województwie podkarpackim, w powiecie łańcuckim, w gminie Żołynia. Ma status sołectwa.
Wieś jest siedziba gminy Żołynia. Leży przy drodze wojewódzkiej 877 Łańcut–Leżajsk.
Przyroda W Żołyni, przy drodze do Białobrzegów, rośnie najgrubsza w Polsce sosna zwyczajna o pojedynczym pniu. To monumentalne drzewo ma pień o obwodzie (w 2016), wysokość – (w 2013)Krzysztof Borkowski, Robert Tomusiak, Paweł Zarzyński. Drzewa Polski. 2016. s. 92.. Z drzewem wiąże się legenda, jakoby pod sosną wypoczywał Król Jan III Sobieski (sosna jest prawdopodobnie znacznie młodsza, szacuje się jej wiek na 250 lat).
Części wsi + Integralne części wsi Żołynia SIMC Nazwa Rodzaj0667767 Bikówka część wsi0667840 Gajówka przysiółek0667773 Jagielnie część wsi0667780 Kmiecie część wsi0667796 Miasto część wsi0667804 Raki część wsi0667885 Zagóra przysiółek0667810 Zakącie część wsi0667827 Żołynia Dolna część wsi0667833 Żołynia Górna część wsi mały|Monument Adama Mickiewicza
Integralną częścią miejscowości były również Kopanie Żołyńskie, które w uzyskały status wsiRozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 22 grudnia w sprawie ustalenia, zmiany i zniesienia urzędowych nazw i rodzajów niektórych miejscowości oraz obiektów fizjograficznych. ().
Historia Początki
Wieś, położona w była powiecie przemyskim. Chociaż Żołynia jest wsią starą, została lokowana dopiero w drugiej połowie XVI wieku – twierdził tak Fryderyk Alembek, który w 1638 roku, w czasie wizytacji żołyńskiej parafii założonej w 1622 roku, zapisał: ta świątynia była fundowana niewiele później od lokacji wsiOryginalny zapis: Notabile de hac Ecclesia: olim eo loci multam fuisse: gua et villa non est antigua fundationsAAP, sygnatura 1987 strona 39. To zdanie podzielał również Oskar Kolberg pisząc o tym, że Żołynię założyli Niemcy sprowadzeni przez Stanisława Stadnickiego (około roku 1590)Oskar Kolberg dotarł do Żołyni, artykuł 3415 – Aktualności – WIADOMOŚCI – Urząd Gminy Żołynia (zolynia.pl) lub Krzysztofa Pileckiego (około roku 1550). Około 1550 roku w Żołyni istniał zbór luterański, który w 1586 roku, kiedy to Żołynię przejęli Stadniccy, przeszedł w ręce kalwińskie. W 1621 roku w dzień Piotra i Pawła w zbór trafił piorun. Na fundamentach zboru wybudowano kościół i od 1622 roku Żołynia jest katolicka. Była własnością Stanisława Herakliusza Lubomirskiego, została spustoszona w czasie najazdu tatarskiego w 1672 rokuAndrzej Gliwa, Wykaz zniszczeń we wsiach i miastach ziemi przemyskiej po najeździe tatarskim z 1672 roku (cz. I), w: Prace Historyczno-Archiwalne, Tom 13 (2003), Rzeszów 2003, s. 183..
W XIX wieku obszar Galicji podzielono na gminy katastralneOstafin, K., Troll, M., Ślusarek, K., Smaliychuk, A., Miklar, A., Gwosdz, K., … & Kaim, D. (2023). Unlocking archival censuses for spatial analysis: An historical dataset of the administrative units of Galicia 1857–1910. Historical Methods: A Journal of Quantitative and Interdisciplinary History, 1-16. – powstała wtedy gmina katastralna Żołynia o obszarze 3468 haSkorowidz gminny Galicyi : opracowany na podstawie wyników spisu ludności z dn. 31.12.1900, na obszarze której utworzono dwie odrębne gminy polityczne (jednostkowe): Żołynia Miasteczko i Żołynia Wieś oraz obszar dworski Żołynia Wieś.
Podział na części miejską i wiejską Żołynia Miasteczko mały|Historyczny herb ŻołyniOdrys z pieczęci Urzędu Gminnego Miasta Żołynia z roku 1867. Za: Waldemar Notyński (2024). Żołynia Powrót na mapę miast. Fakty i Realia 9(311), 4-5 Przed 1713 rokiem w centralnej części Żołyni lokowano miastoRobert Krzysztofik, Lokacje miejskie na obszarze Polski. Dokumentacja geograficzno-historyczna, Katowice 2007, s. 88–89., które pod zaborem austriackim przekształcono w miasteczko (1784)Dymitrow, M. (2015). The concept of urbanity in light of the municipal reform in interwar Poland / Pojęcie miejskości w świetle reformy gminnej w Polsce międzywojennej, [In Krzysztofik, R., & Dymitrow, M. (Eds.), Degraded and restituted towns in Poland: Origins, development, problems / Miasta zdegradowane i restytuowane w Polsce. Geneza, rozwój, problemy. Gothenburg: University of Gothenburg, pp. 61–63 / 65–115.].
W połowie XIX wieku powstała polityczna gmina jednostkowa Żołynia Miasteczko, licząca w 1900 roku 1711 mieszkańców, w tym 138 wojskowych (1573 mieszkańców bez wojska. Obszar ten odpowiada terytorialnie współczesnej części wsi o nazwie Miasto (SIMC 0667796 w TERYT) w rejonie żołyńskiego rynkuMiasto w Geoportalu.
Po przejściu pod administrację polską po I wojnie światowej, gmina Żołynia Miasteczko należała do powiatu łańcuckiego w województwie lwowskim. W 1921 roku liczyła 954 mieszkańcówSkorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej : opracowany na podstawie wyników pierwszego powszechnego spisu ludności z dn. 30 września i innych źródeł urzędowych. T. 13. Województwo lwowskie.
Żołynia Wieś Po otrzymaniu przez Żołynię praw miejskich, zewnętrzne obszary Żołyni utrzymały status wiejski; określano je początkowo Żołynią Dolną i Żołynią GórnąSgKP.
W połowie XIX wieku na obszarze tym powstała polityczna gmina jednostkowa Żołynia Wieś, licząca w 1900 roku 4526 mieszkańców. Obejmowała trzy miejscowości: Bikówka (147 mieszkańców, 29 ha), Kopanie (354 mieszkańców, 68 ha) i Żołynia Wieś (4025 mieszkańców, 748 ha). Obszar dworski Żołynia Wieś obejmował 423 ha i zamieszkiwało go 17 osób.
Po przejściu pod administrację polską po I wojnie światowej, zniesiono obszar dworski Żołynia Wieś, łącząc go z gminą wiejską Żołynia Wieś. Gmina Żołynia Wieś należała do powiatu łańcuckiego w województwie lwowskim. W 1921 roku liczyła 3973 mieszkańcówSkorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej : opracowany na podstawie wyników pierwszego powszechnego spisu ludności z dn. 30 września i innych źródeł urzędowych. T. 13. Województwo lwowskie.
Połączenie gmin w 1928 i dalsze losy 1 kwietnia 1928 gminy Żołynia Miasto (Miasteczko) i Żołynia Wieś połączono w jedną (jednostkową) gminę wiejską o nazwie Żołynia.
1 sierpnia 1934 w związku z reformą administracyjną zniesiono gminy jednostkowe, zastępując je (dużymi) gminami zbiorowymi. Gmina jednostkowa Żołynia weszła w skład nowo utworzonej zbiorowej gminy Żołynia (obejmującej także Brzózę Stadnicką, Rakszawę i Smolarzyny), której została siedzibą. Równocześnie, według założeń reformy, Żołynia utraciła status miasteczka. 17 września 1934 Żołynia otrzymała status gromady (sołectwa) – obejmującej miejscowości Żołynia, Bikówka, Kopanie i Podlesie – w granicach gminy zbiorowej ŻołyniaLwowski Dziennik Wojewódzki. 1934, nr 19, poz. 104.
W nocy 24 na 25 kwietnia doszło do największej akcji bojowej Armii Krajowej obwodu łańcuckiego, tj. odbicia więźniów z aresztu w Żołyni. 4 czerwca 1943 roku Niemcy przeprowadzili pacyfikację, podczas której zamordowano 14 osób. 16 sierpnia 1943 roku oddział Gwardii Ludowej „Iskra” pod dowództwem Jana Paducha ps. „Janek” opanował miejscowość. Zniszczono urząd gminny i pocztowy, mleczarnię i rozpędzono komisję przygotowującą listy mieszkańców do deportacjiJózef Bolesław Gargas „Oddziały Gwardii Ludowej i Armii Ludowej 1942–1945” Wydawnictwo MON 1971, s. 357.. Od października 1944 w Żołyni stacjonowała część kompanii AK o kryptonimie OP-26 Zgrupowania Warta. Broniła ona ludność polską przez atakami nacjonalistów ukraińskich z UPA. Jej dowódca, por. Józef Biss został aresztowany 29 maja przez NKWD. Po wojnie wieś została odznaczona Krzyżem Grunwaldu w dowód uznania za postawę w czasie okupacjiRada Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa „Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa lata wojny 1939–1945”, Sport i Turystyka 1988, s. 631. ..
Po II wojnie światowej Żołynia stanowiła jedną z czterech gromad (sołectw) gminy Żołynia w powiecie łańcuckim w nowo utworzonym województwie rzeszowskimWykaz Gromad Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej według stanu z dnia 1 VII 1952 r., PRL, GUS, Warszawa. Jesienią 1954, w związku z reformą administracyjną kraju znoszącą gminy, Żołynia ze Smolarzynami i przysiółkiem Zakącie (z dotychczasowej gromady Gwizdów ze zniesionej gminy Giedlarowa) utworzyły gromadę ŻołyniaUchwała Nr 27/54 Wojewódzkiej Rady Narodowej w Rzeszowie z dnia 5 października 1954 r. w sprawie podziału na nowe gromady powiatu łańcuckiego; w ramach Zarządzenia Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Rzeszowie z dnia 18 listopada 1954 r. w sprawie ogłoszenia uchwał Wojewódzkiej Rady Narodowej w Rzeszowie z dnia 5 października 1954 r., dotyczących reformy podziału administracyjnego wsi (Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Rzeszowie z dnia 30 listopada 1954 r., Nr. 11, Poz. 41). Gromada ta przetrwała do końca 1972 roku. 1 stycznia 1973 Żołynia została siedzibą reaktywowanej gminy Żołynia w powiecie łańcuckimUchwała Nr XVIII/56/72 Wojewódzkiej Rady Narodowej w Rzeszowie z dnia 4 grudnia 1972 r. w sprawie utworzenia gmin w województwie rzeszowskim (Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Rzeszowie z dnia 5 grudnia 1972 r., Nr 16, Poz. 196).
W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa rzeszowskiego.
Znane osoby z Żołyni Władysław Cieśla (1898–1974) – Sprawiedliwy wśród Narodów Świata Franciszek Frączek (1908–2006) – polski malarz i grafik Tomasz Garlicki – polski nauczyciel, długoletni dyrektor gimnazjum w ZłoczowieSprawozdanie Dyrekcji Państwowego Gimnazjum im. Króla Jana Sobieskiego w Złoczowie za rok szkolny 1920/21. Złoczów, 1921, s. 10. Bonawentura Szeleszczyński (1801–1876) – ziemianin, współwłaściciel Rakszawy, powstaniec styczniowy, polityk demokratyczny, poseł do Sejmu Ustawodawczego w Kromieryżu, na Sejm Krajowy Galicji oraz do austriackiej Rady Państwa Rufin Franciszek Janusz (1912–2002) – polski duchowny katolicki, bernardyn, kapelan Armii Krajowej w stopniu kapitana ks. Tadeusz Mach – urodzony w Żołyni ks. Józef Lach – święcenia kapłańskie w ; pierwszą jego placówka była Żołynia, gdzie działał w AK i gdzie się ukrywał; po wojnie w par. Gajków, później przez 30 lat proboszcz w Świebodzicach Józef Bosak – muzyk ludowy65-lecie pracy twórczej Józefa Bosaka. ks. Stanisław Pawul (1942–2019) – prezbiter, absolwent LO w Żołynii (1959) Leon Leja (1913–1997) – pedagog, profesor Uniwersytetu im Adama Mickiewicza w Poznaniu Władysław Młynek – poeta, autor między innymi utworu „Opis Żołyni” z 1905 Donata Dąbrowska (1923–2015) – chemiczka; opracowała receptury leków i technologie ich produkcji, m.in. Aviomarin i syrop Guajazyl Stanisław Grocholski (1860–1932) – malarz, grafik i ilustrator
Zobacz też cmentarz żydowski w Żołyni
Przypisy Strona gminy, sołtysi
Linki zewnętrzne
Kategoria:Dawne miasta w województwie podkarpackim Kategoria:Miasta w Polsce lokowane w XVIII wieku Kategoria:Wsie w powiecie łańcuckim Kategoria:Wsie Lubomirskich herbu Szreniawa bez Krzyża Kategoria:Wsie szlacheckie I Rzeczypospolitej (województwo ruskie)