thumb|Julian Marchlewski w składzie Polrewkomu, początek sierpnia 1920. Obok niego: Feliks Dzierżyński, Feliks Kon thumb|Grób Juliana Marchlewskiego na warszawskim Cmentarzu Wojskowym na Powązkach Julian Baltazar Józef Marchlewski, ps. Karski, Kujawski, Baltazar z Kujaw, J. K., Johannes Kaempfer (ur. 17 maja 1866 we Włocławku, zm. 22 marca 1925 w Bogliasco) – działacz polskiego i międzynarodowego ruchu robotniczego, ekonomista, publicysta, redaktor, wydawca, tłumacz i krytyk literacki. Współzałożyciel II Proletariatu, Związku Robotników Polskich, Socjaldemokracji Królestwa Polskiego i Litwy (członek Zarządu Głównego), Związku Spartakusa i Kominternu. Należał do SPD, KPD, SDPRR i RKB(b). W latach 1918–1922 dyplomata radziecki, uczestnik tajnych rokowań polsko-radzieckich. Przewodniczący Tymczasowego Komitetu Rewolucyjnego Polski, współzałożyciel i przewodniczący Międzynarodowej Organizacji Pomocy Rewolucjonistom.
Życiorys Syn Józefa Franciszka (1830–1907), pochodzącego z okolic Grudziądza kupca zbożowego we Włocławku i Augusty Rückersfeldt (1835–1918), córki księgowego Augusta Rückersfelda z Porta Westfalica koło Minden i Emilie z d. KottaThomas Hostert: „Lüdenscheider Familienbuch Band 35: Rube – Schewe”. Wuppertal 2021. s. 41.. Ojciec, pochodzący ze szlachty zagrodowej z okolic Grudziądza, w latach pięćdziesiątych XIX w. zamieszkał we Włocławku, gdzie początkowo dorobił się znacznej fortuny jako kupiec zbożowy, później, jeszcze w dzieciństwie Juliana, zubożał i został właścicielem hotelu Pod Trzema Koronami. Matka pochodziła z westfalskiej rodziny oficersko-urzędniczej i przyjechała do Włocławka jako guwernantka. Dom Marchlewskich był dwujęzyczny – ojciec zwracał się do dzieci po polsku, matka najczęściej po niemiecku.
Na początku lat osiemdziesiątych XIX wieku matka z dziećmi przeniosła się do Warszawy, ojciec zamieszkał we wsi Czerniewice, gdzie jako oficjalista pracował w przedsiębiorstwie handlu zbożem należącym do szwagra. Przesyłał niewielkie dochody rodzinie do Warszawy, rodzeństwo Marchlewskich musiało jednak wcześnie zarabiać na swe utrzymanie.
Julian Marchlewski ukończył 3 klasy gimnazjum we Włocławku, wstąpił do klasy czwartej już w warszawskim sześcioklasowym gimnazjum realnym. Środki na kształcenie czerpał z korepetycji. W latach 1884–1885 należał do tajnego gimnazjalnego kółka marksistowskiego powiązanego z partią Proletariat. W 1887 roku, by – jak sam stwierdzał – lepiej służyć sprawie wyzwolenia proletariatu, rozpoczął w Warszawie pracę zawodową początkowo jako praktykant, następnie jako wykwalifikowany farbiarz. W jego mieszkaniu w Warszawie doszło do zawiązania nowej partii marksistowskiej „II Proletariat”Norbert Michta: „Julian Marchlewski. Polska, Naród. Socjalizm”, Państwowe Wydawnictwo Naukowe 1975, s. 20.. Był współzałożycielem w roku 1889 Związku Robotników Polskich.
Wiosną 1890 roku wyjechał do Niemiec, gdzie pracował w fabryce tekstylnej, a następnie przez blisko pół roku w Szwajcarii. 28 czerwca 1890 roku w Zurychu przemawiał nad przewożoną na Wawel trumną Adama Mickiewicza w imieniu polskiej kolonii socjalistycznej. Jesienią roku 1890 powrócił do Warszawy, gdzie pracował jako farbiarz. W lutym 1891 roku podjął pracę w Łodzi, gdzie do maja pracował w farbiarni Walewskiego oraz w fabryce Geperta przy ul. Piotrkowskiej, następnie do listopada 1891 roku w fabryce Izraela Poznańskiego.
Od listopada 1891 do listopada 1892 roku więziony był w X Pawilonie Cytadeli WarszawskiejStefan Król: Cytadela Warszawska, Warszawa: Książka i Wiedza, 1978, s. 188., uwolniony za kaucją. W marcu 1893 roku Marchlewski był jednym ze współzałożycieli Polskiej Partii Socjalistycznej na ziemiach polskichNorbert Michta: „Julian Marchlewski. Polska, Naród. Socjalizm”, Państwowe Wydawnictwo Naukowe 1975, s. 27..
W maju 1893 roku, zagrożony aresztowaniem i chory, wyjechał do Szwajcarii, gdzie wstąpił na Wydział Prawa Uniwersytetu w Zurychu. W roku 1896 uzyskał stopień naukowy doktora na podstawie dysertacji Der Physiokratismus in Polen (Fizjokratyzm w Polsce). W Zurychu zbliżył się do socjaldemokratycznego kółka studenckiego, gdzie dominowali Róża Luksemburg, Leon Jogisches-Tyszka i Adolf Warski-Warszawski. W 1893 roku został, obok A. Warskiego, redaktorem naczelnym pisma grupy zurychskiej „Sprawa Robotnicza”. Po powstaniu w 1893 roku, z rozłamu w krajowej PPS, Socjaldemokracji Królestwa Polskiego, Marchlewski dostał mandat tej organizacji na Międzynarodowy Kongres SocjalistycznyNorbert Michta: „Julian Marchlewski. Polska, Naród. Socjalizm”, Państwowe Wydawnictwo Naukowe 1975, s. 28, 30.
Był członkiem Zarządu Głównego Socjaldemokracji Królestwa Polskiego, później przywódcą i głównym – obok Róży Luksemburg – ideologiem SDKPiL. Redagował czasopisma „Czerwony Sztandar”, „Przegląd Socjalistyczny” oraz „Sprawę Robotniczą”.
Podczas rozłamu w SDKPiL na tle stosunku do kwestii narodowej oraz tego czy przywództwo w partii ma należeć do działaczy krajowych (Truszczyński – Zalewski), czy też zagranicznych (Luksemburg, Tyszka) Marchlewski zajmował stanowisko pośrednie, starając się pogodzić oba środowiska. Z jednej strony nie wziął udziału w III Zjeździe SDKPiL zwołanym przez władze krajowe, z drugiej jednak strony sprzeciwił się przejęciu kontroli nad partią przez Luksemburg w sytuacji rozbicia organizacji krajowej przez władze zaborczeNorbert Michta, Jan Sobczak: „Stanisław Trusiewicz – Zalewski (1871–1918)”, Elbląska Uczelnia Humanistyczno-Ekonomiczna 2004, ISBN 83-89113-03-1, s. 73, 83.. W lipcu 1903 roku wziął udział w IV Zjeździe SdKPiL w Berlinie, który został zwołany celem omówienia planów zjednoczenia SDKPiL z Socjaldemokratyczną Partią Robotniczą Rosji. Zjednoczeniowe plany zostały na Zjeździe odrzucone przez Różę Luksemburg ze względu na prezentowane przez rosyjskich socjaldemokratów prawo do samostanowienia narodów. Na Zjeździe Marchlewski był oponentem Luksemburg w kwestii narodowejNorbert Michta: „Julian Marchlewski. Polska, Naród. Socjalizm”, Państwowe Wydawnictwo Naukowe 1975, s. 123.. Dla Marchlewskiego optymalnym rozwiązaniem kwestii narodowej na ziemiach zamieszkiwanych przez ludność polską była własna państwowość, utrzymywana jeszcze długo po ustanowieniu ustroju socjalistycznego. Pogląd ten odbiegał od typowych poglądów ówczesnych działaczy komunistycznych.
W czerwcu 1902 roku Marchlewski wraz z przyjacielem Aleksandrem Helphandem (Parvusem), założył w Monachium przedsiębiorstwo wydawnicze Dr J. Marchlewski und Co. Verlag Slavischer und Nordischer Literatur. Parvus, lokując swe pieniądze, stał się właścicielem i kierownikiem firmy, natomiast Marchlewski wziął na siebie planowania wydawnicze, kontakty z autorami, tłumaczami, ilustratorami i drukarniami. Jednym z pierwszych, do których zwrócił się Marchlewski z ofertą wydawniczą, był Stefan Żeromski – wydał jego Popioły w oryginale i przekładzie niemieckim, Rozdziobią nas kruki, wrony w przekładzie. Korespondował również z Kazimierzem Przerwą-Tetmajerem i Maksimem Gorkim. Utrzymywał także kontakty z księgarzami zachodnimi i polskimi: Gebethnerem i Wolffem w Warszawie, Bernardem Połonieckim we Lwowie. W latach 1903–1904 wydał ok. 50 tytułów, głównie w języku niemieckim, polskim i rosyjskim. Od początku swej działalności publicystycznej silnie akcentował swój związek z tradycją i literaturą narodowąKrystyna Trembicka: Między utopią a rzeczywistością. Myśl polityczna Komunistycznej Partii Polski (1918–1938), Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej Lublin 2007, , s. 36.. Wraz z wybuchem rewolucji 1905 roku Parvus rzucił się w wir polityki, przestając interesować się wydawnictwemParvus był organizatorem eksterytorialnego przejazdu Lenina ze Szwajcarii przez Cesarstwo Niemieckie do Rosji w marcu/kwietniu 1917 i pozostając w neutralnym Sztokholmie pośredniczył w roku 1917 w zagranicznym (niemieckim) finansowaniu partii bolszewików.. Wyjechał do Rosji i pozostawił Marchlewskiego z nieuregulowanymi płatnościami. 6 grudnia 1905 roku Wydawnictwo zostało zlikwidowane – przejęła je firma Etzold und Co.
Marchlewski był uczestnikiem rewolucji 1905–1907. W tym czasie przebywał w Warszawie współredagując „Czerwony Sztandar”Andrzej Friszke: „Państwo czy rewolucja. Polsce komuniści a odbudowanie państwa polskiego 1892–1920”, Wydawnictwo Krytyki Politycznej 2020, ISBN 978-83-66586-19-2, s. 80.. Podczas V Zjazdu SDKPiL w Zakopanem w czerwcu 1906 roku, mimo że dostał największą liczbę głosów delegatów, nie wszedł do ścisłego kierownictwa partii (został zastępcą członka Zarządu Głównego)Norbert Michta: „Julian Marchlewski. Polska, Naród. Socjalizm”, Państwowe Wydawnictwo Naukowe 1975, s. 186.. Od grudnia 1906 do lutego 1907 roku był więziony w twierdzy modlińskiej. Po rewolucji przebywał w Cesarstwie Niemieckim, gdzie przyłączył się do lewego skrzydła SPD. W maju 1907 roku, jako członek delegacji SDKPiL został wybrany na zastępcę członka Komitetu Centralnego SDPRRNorbert Michta: „Julian Marchlewski. Polska, Naród. Socjalizm”, Państwowe Wydawnictwo Naukowe 1975, s. 190.. Zwolennik, odrzucanej przez SDKPiL, tezy o rewolucyjnym potencjale tkwiącym w chłopstwie co zbliżało go do bolszewików. Od VI Zjazdu SDKPiL w Pradze w 1908 roku – członek ZG SDKPiL, ale bez przydzielenia konkretnego zakresu odpowiedzialności w kierownictwie partiiNorbert Michta: „Julian Marchlewski. Polska, Naród. Socjalizm”, Państwowe Wydawnictwo Naukowe 1975, s. 214, 218.. Zwolennik połączenia SDKPiL z PPS-LewicąNorbert Michta, Jan Sobczak: „Stanisław Trusiewicz – Zalewski (1871–1918)”, Elbląska Uczelnia Humanistyczno-Ekonomiczna 2004, ISBN 83-89113-03-1, s. 144..
W lipcu 1914 roku Marchlewski został skazany na 3 miesiące więzienia za obrazę w artykule prasowym pruskiego korpusu oficerskiego, ale wyrok nie został wykonany ze względu na wybuch I wojny światowej. W sierpniu 1914 roku był jednym ze współzałożycieli lewicowej grupy radykałów w niemieckim ruchu socjaldemokratycznym „Spartakus”, sprzeciwiającej się poparciu przez socjaldemokrację niemiecką kredytów wojennych dla rządu. Grupa ta będzie zalążkiem późniejszej Komunistycznej Partii Niemiec. 22 maja 1916 roku Marchlewski został prewencyjnie osadzony w areszcie w Berlinie. W więzieniu tłumaczył „Pamiętniki” Chryzostoma Paska na język niemiecki i przygotowywał niemieckie wydanie napisanej przez siebie Historii PolskiNorbert Michta: „Julian Marchlewski. Polska, Naród. Socjalizm”, Państwowe Wydawnictwo Naukowe 1975, s. 327..
22 maja 1918 roku Marchlewski został wymieniony na jednego z generałów niemieckich przetrzymywanych w niewoli radzieckiej i wyjechał do Piotrogrodu, a potem do Moskwy, gdzie został dokooptowany zarówno do władz SDKPiL w Rosji, jak i do Centralnego Komitetu Wykonawczego Rad DelegatówNorbert Michta: „Julian Marchlewski. Polska, Naród. Socjalizm”, Państwowe Wydawnictwo Naukowe 1975, s. 351, 352.. 18 października został wysłany z misją do Berlina, by wybadać nastroje wśród niemieckiej klasy robotniczej. 28 października rząd radziecki mianował Marchlewskiego posłem radzieckim w Polsce, ale władze polskie odmówiły mu akredytacji. W związku z tym od listopada 1918 roku pełnił funkcję w Centralnym Zarządzie Przemysłu Włókienniczego w MoskwieNorbert Michta: „Julian Marchlewski. Polska, Naród. Socjalizm”, Państwowe Wydawnictwo Naukowe 1975, s. 359.. W roku 1919 był współtwórcą Kominternu (Międzynarodówki Komunistycznej).