thumb|550px|Mapa terytoriów zajętych historycznie przez ludy mówiące językami Majów Cywilizacja Majów – cywilizacja rolnicza i miejska, pozostająca technologicznie na poziomie epoki kamienia, stworzona w czasach prekolumbijskich na obszarach Mezoameryki przez ludy z grupy językowej Majów.
Cywilizacja Majów, pomimo dużego obszaru zamieszkanego przez tę grupę językową i braku wspólnego państwa, posiada wiele cech wspólnych.
Ponieważ większość współczesnej literatury majanistycznej wydawana jest w języku angielskim lub hiszpańskim, a jak dotąd nie utrwaliła się analogiczna polska terminologia fachowa, w tym artykule część ważniejszych terminów jest także podana w swym oryginalnym lub angielskim brzmieniu przy równoczesnym oznaczeniu ich kursywą. W taki sam sposób oznaczono terminy w językach Majów, nie będące imionami własnymi lub nazwami geograficznymi..
Źródła
mały|Rękopis Popol Vuh z epoki kolonialnej – spisany w języku kicze (Majów z wyżyn Gwatemali) i hiszpańskim, alfabetem łacińskim. Cywilizacja Majów weszła w swój okres schyłkowy jeszcze przed podbojem hiszpańskim. Upadły wielkie centra kulturowe i większość miast, duża część ludności przeniosła się do niewielkich wiosek z drewnianymi chatami. Majowie zachowali jednak swoje wierzenia, mity i złożoną, hierarchiczną strukturę społeczną, wreszcie znajomość pisma. Konkwistadorzy narzucili podbitej ludności nowe ramy administracyjne, a przede wszystkim religię i częściowo język. Misjonarze spalili wszystkie pisma Majów utrwalone na nietrwałych materiałach – drewnie, skórze i papierze. Tubylcom zakazano posługiwania się własnym pismem i jego znajomość po krótkim czasie wygasła.
Do dziś zachowały się cztery kodeksy Majów, będące prawdopodobnie kopiami średniowiecznych ksiąg, sporządzonymi tuż przed i już w trakcie podboju: Codex Dresdensis (powstał w 1. połowie XIII w.) Paris Codex (spisany na początku XIII w.) Madrid Codex (rozpoczęty w XV w.) Kodeks Grolier (prawdopodobnie z XIII w.) Dzięki kodeksom możliwe było odczytanie, przynajmniej częściowe, pisma Majów, które pokrywa ściany niektórych świątyń, schody, stele i inne przedmioty. Hieroglify były kute w kamieniu, formowane w tynku (sztukaterie), malowane na tynku, ryte na drewnianych tablicach i ceramice oraz grawerowane na ozdobach z jadeitu, muszli i kości.
Drugą grupą źródeł są dokumenty napisane w języku Majów alfabetem łacińskim w epoce kolonialnej. Obejmują one księgi religijne (Popol Vuh, Chilam Balam), wykorzystywane do sprawowania rytuałów dawnej wiary (często w tajemnicy przed władzami świeckimi i kościelnymi), kroniki historyczne (Anales de los Cakchiqueles) i genealogie, uzasadniające prawa indiańskiej arystokracji do ziem w obliczu korony hiszpańskiej (Título de Totonicapán).
Za trzeci typ źródeł należy uznać relacje hiszpańskich konkwistadorów i duchownych, prowadzących ewangelizację podbitych ludów Mezoameryki (Relación de las cosas de Yucatán biskupa Diego de Landa), a także sporządzone przez kolonizatorów słowniki języków tubylczych (Diccionario de Motul).
Czwartym rodzajem źródeł są podania współczesnych Majów, ich folklor, który przechowuje część dawnych wierzeń, a nawet prekolumbijskie systemy kalendarzowe.
Piąta grupa, to źródła archeologiczne, zarówno stale odkrywane w dżungli monumentalne budowle – pałace, świątynie, piramidy, mniejsze pozostałości – ołtarze, pokryte reliefami stele, kolumny, trony, sarkofagi, pozostałości chat zamieszkanych przez niższe warstwy społeczne, dróg, systemów irygacyjnych, wreszcie drobne artefakty – broń, biżuteria, narzędzia, naczynia, pochówki. Znaczna część tych znalezisk jest pokryta znakami pisma logograficznego Majów (glifami), w tym datami kalendarzowymi - pozwala to zrekonstruować historię dynastyczną, elementy organizacji społecznej i rytuałów.
Geografia Zakłada się, że w starożytności Majowie zamieszkiwali ten sam obszar, co obecnie, choć znane są wędrówki poszczególnych plemion w czasach historycznych.
Region zamieszkany przez Majów dzieli się na trzy główne krainy historyczne: Obszar Północny obejmujący większość właściwego półwyspu Jukatan, głównie rozległe, krasowe, równinne niziny wapienne, w granicach meksykańskich stanów Jukatan, Campeche i Quintana Roo. Północna część półwyspu porośnięta jest przez niskie, kserofilne lasy i kolczaste zarośla, przechodzące ku południowi w tropikalny las podzwrotnikowy. Północna część obszaru pozbawiona jest zupełnie rzek i jezior, zaś jedynym źródłem wody są naturalne studnie (cenote), zaś na terenach pozbawionych takich studni (np. na wzgórzach Puuc), miejscowa ludność była zmuszona do wykuwania w skale zbiorników na wodę deszczową (chultunes). Obszar Centralny obejmujący większość współczesnego terytorium Belize, północną, nizinną część Gwatemali (El Petén), południowe rejony meksykańskiego stanu Campeche, oraz pas ziemi od południowej granicy Belize i zachodniego Hondurasu, wzdłuż zlewiska rzeki Usumacinta aż do jej ujścia do Atlantyku (część meksykańskich stanów Chiapas i Tabasco). Obszar ten zajęty jest przez niziny i niskie wzgórza, porośnięte tropikalnym lasem podzwrotnikowym (Selva Maya), miejscami o charakterze nizinnego lasu deszczowego, a u ujścia rzek w Belize są to obszary podmokłe lub wręcz bagienne. Obszar Południowy obejmujący pas łańcuchów górskich i wulkanów, mniej więcej od granic Salwadoru po wybrzeże atlantyckie stanu Tabasco oraz wąską nizinę nadmorską ciągnącą się wzdłuż wybrzeża Pacyfiku. Większa część tego obszaru znajduje się dziś w Gwatemali i częściowo w meksykańskim stanie Chiapas. Pierwotną roślinność tego terenu stanowią lasy dębowe, lasy sosnowe i górskie lasy mgliste.
Historia Okres preklasyczny (2000 p.n.e. – 200 n.e.) mały|Stela nr 2 na preklasycznym stanowisku El Mirador. Do najstarszych, a przy tym najlepiej poznanych osad, należy Cuello w północnym Belize, pierwsza znana osada Majów okresu Preklasycznego, datowana na 1200 r. p.n.e..
Spośród wielu stanowisk na obszarze południowym do najważniejszych należą: La Blanca, El Baúl, Balberta, Monte Alto, Takalik Abaj, Izapa i Kaminaljuyú.
Z lat 1200–900 p.n.e. pochodzą jedne z pierwszych kamiennych stel i ołtarzy, znalezione w El Mirador na obszarze Petén.
W Cuello w latach 1200–400 p.n.e. budowano domostwa z materiałów organicznych, które nie zachowały się z powodu ciepłego, wilgotnego klimatu. Ok. 900 r. p.n.e. zaczęto wznosić drewniane domy na niskich, ziemnych platformach. Domy miały owalny kształt, a ściany z desek lub z plecionki i podłogi powlekano rodzajem wapiennego tynku.
W okresie 900–650 p.n.e. w Colha, Kaxob i Seibal istniały place ceremonialne. W tych miejscowościach, a także w rejonie Palenque zaznaczają się wpływy rozwijającej się równolegle kultury olmeckiej.
Między 800 a 400 r. p.n.e. w bagnistej dolinie El Mirador zaczęto rozbudowywać miasta na terenach zalewanych w porze deszczowej. Aby je uchronić od powodzi zaczęto stawiać domy na nasypach. Również na nasypach zaczęto budować utwardzone drogi – sacbé. Drogi łączyły kompleksy w obrębie miast, jak i łączyły poszczególne miasta. Nasypy miały wysokość do 4 m i szerokość do 20 m, a mogły się ciągnąc na długości ponad 20 km.
W środkowym okresie preklasycznym (1000–300 p.n.e.) na równinach rozwijały się El Mirador, Tikál, Altar de Sacrificios, La Lagunita, Rio Azul, Dzibilchaltún i Nohoch Ek.
Pomiędzy I a połową III wieku naszej ery, a więc w tak zwanym schyłkowym okresie preklasycznym (Terminal Preclassic) powstają liczne miasta zorganizowane wokół kamiennych centrów ceremonialnych. Z tego okresu pochodzą m.in. centra Nakbé, El Mirador i Cerros, z wysokimi piramidami (do 70 metrów) o bogatej symbolice i ornamentyce wyrażonej w stiukowych płaskorzeźbach, przedstawiających maski gigantycznego ptaka. Motyw podobnego ptaka, któremu przypisywano cechy boskie lub demoniczne, literatura archeologiczna określa mianem „Głównego Bóstwa Ptasiego” (Principal Bird Deity – PBD) i utożsamia z Wuqub Kaquix (7-Ara), opisywanym w księdze Popol Vuh, spisanej przez Majów Kicze (Quiché) w okresie kolonialnym. mały|Rzeźbiona, kamienna głowa z preklasycznego stanowiska Kaminaljuyu w Gwatemali Pod koniec okresu preklasycznego (ok. 400 r. p.n.e.) wielkie miasta basenu Mirador, równin, jak i wyżyn, stopniowo podupadają i centra rozwoju kultury przenoszą się do innych ośrodków. Przyczyna tego upadku jest, jak dotąd, nieznana. W warstwach kulturowych pochodzących z późnego okresu preklasycznego (350 p.n.e. – 250 n.e.) i wczesnego okresu klasycznego (250–500 n.e.) znaleziono ślady pożarów.
Opuszczenie miast Majów w późnym okresie preklasycznym nastąpiło nagle i całkowicie. Pozostały porzucone narzędzia i naczynia. Ponadto wiele ośrodków, jak Uaxactún, Seibal, Cerros, Becan, Colha, Komchen, Edzna czy Dzibilchaltún, zostało opuszczone w tym samym czasie.
Okres klasyczny (200–900 n.e.) alt=|mały|Ruiny pałacu w Palenque na XIX-wiecznej rycinie Frederica Catherwooda. mały|Piramidy Tikal, jednego z najpotężniejszych państw-miast Majów okresu klasycznego. Za początek okresu klasycznego (Classic period) przyjmuje się zwykle okolice połowy III wieku, kiedy to na obszarze Majów pojawiają się pierwsze inskrypcje zawierające dane kalendarzowe zapisane przy użyciu długiej rachuby – tzw. Płytka z Leiden, znaleziona na dnie kanału na karaibskim wybrzeżu Gwatemali (z datą 320 r.) oraz Stela 29 w Tikál (z datą 292 r.). Powstały również pierwsze organizmy quasi-państwowe.
Jest to okres wielkiego rozkwitu starych ośrodków Majów oraz powstawania nowych miast m.in. Tikál, Uaxactún, Yaxha, Cobá, Dzibanche czy Xaltun.
Kultura Majów była w tym czasie jedyną w Ameryce, która posługiwała się pismem.
W początkach okresu klasycznego rósł wpływ Teotihuacánu, który trwał do VI w. Styl tego środkowomeksykańskiego miasta można rozpoznać w wielu ośrodkach Majów, przede wszystkim w Tikál.
Państwa Majów epoki klasycznej często określa się mianem miast-państw – struktury takie obejmowały rozległe miasto stołeczne o luźnej, rozrzuconej zabudowie, oraz przyległe wioski i niekiedy kilka mniejszych ośrodków miejskich, powiązanych z centrum zależnościami o charakterze feudalnym. Związki między poszczególnymi państwami były dość luźne, a polityka międzynarodowa sprowadzała się głównie do małżeństw między panującymi dynastiami, hołdów lennych składanych przez słabszych władców silniejszym hegemonom, płaceniu trybutu, niekiedy również stosunków dyplomatycznych, np. uczestnictwa królewskich gości w intronizacji nowego władcy.
W tym okresie obok przedstawień bogów i postaci mitologicznych, w większym stopniu zaczęto w sztuce uwieczniać wydarzenia historyczne i kulturalne z naciskiem na status społeczny, pochodzenie i uprzywilejowanie. Do najważniejszych postaci należały postacie powiązane z linia królewską, którego uważano za pośrednika między ludźmi a bogami. Dla niego budowano pałace i świątynie oraz kamienne stele upamiętniające najważniejsze wydarzenia z ich życia – narodziny, objęcie tronu, zwycięskie wojny. Żadna ze stel nie mówi nic o życiu zwykłych ludzi. Zamieszkiwali oni drewniane domy, po których zachowały się nieliczne pozostałości dołów posłupowych oraz pochówki pod klepiskiem chałup. mały|Schody Hieroglifów w Copánie, z zapisem historii dynastycznej miasta. mały|Zasięg wpływów Calakmul (Kaan) i Tikal (Mutal) podczas wojny między tymi miastami w latach 526 – 680 n.e.