Jaryszów (dodatkowa nazwa w j. niem. Jarischau) – wieś w Polsce, położona w województwie opolskim, w powiecie strzeleckim, w gminie Ujazd.

W latach 1975–1998 wieś administracyjnie należała do ówczesnego województwa opolskiego.

W Jaryszowie znajduje się Parafia Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Jaryszowie.

thumb|Logo wsi|lewo Nazwa Nazwa wsi wywodzi się prawdopodobnie od Jarosława Jarosławica z rodu Pogorzela. W 1257 roku podkomorzy opolski Jarosław Jarosławic wymieniony jest w dokumencie księcia opolskiego Władysława wystawionym w Jemielnicy, w którym to jego syn Janizjusz z Michałowa otrzymuje wieś Poniszowice i zakłada później wieś Kotulin. Możliwe, że Jarosław Jarosławic był też właścicielem Jaryszowa.

Od 1260 roku do czasów nowożytnych, do XVII wieku, nazwę wsi zapisywano w dokumentach w zlatynizowanej formie najpierw „Iarissou”1 i później „Jarissow”, a wymawiało się ją „Jariszow”. Od XVII wieku nazwę wsi zapisywano w zniemczonej formie „Jarischau”, która była dosłowną transkrypcją dawnej nazwy. Końcówka dzierżawcza -au, to niemiecki odpowiednik polskiej końcówki dzierżawczej -ow. Niemiecka nazwa wsi była bliższa pierwotnej staropolskiej nazwy Jariszow, niż ta, którą ma wieś od 1945 roku. Nazwę Jaryszów dla naszej wsi wymyślono w I połowie XIX wieku (Józef Lompa?), a powstała ona poprzez analogię z podobnie brzmiącą nazwą miasteczka Jaryszów na kresach dawnej Rzeczypospolitej (obecnie to Jarisziw na Ukrainie).

1 W średniowiecznej łacinie nie było liter J i W, a „sz” zapisywano „ss.

+ Integralne części wsi Jaryszów SIMC Nazwa Rodzaj0504338 Kolonia Jaryszów przysiółek

Historia Pierwsze wzmianki o Jaryszowie pochodzą z połowy XIII wieku, ale powstał on chyba trochę wcześniej. W 1222 roku biskupi wrocławscy otrzymali, od księcia opolsko-raciborskiego Kazimierza, przywilej osadzania kolonistów i lokowania wsi na prawie niemieckim w dobrach ujazdowskich. Dobra biskupie nad Kłodnicą obejmowały wtedy tylko dolinę potoku Jordan i osadę targową Ujazd. 23.05.1223 roku Ujazd otrzymał prawa miejskie. W następnych latach lokowano wsie w dolinie potoku Jordan: Klucze, Stary Ujazd i Zimną Wódkę. Możliwe, że podobną akcję osadniczą na północ od rzeki Kłodnica prowadzili książęta opolscy Kazimierz opolski i Mieszko II Gruby. W I połowie XIII wieku lokowano książęce wsie Sławięcice oraz Poniszowice i możliwe, że także JaryszówPogorzela to był możny ród na Dolnym Śląsku. W 1239 roku Jarosław Jarosławic popadł w konflikt z księciem Henrykiem II Pobożnym i uciekł do Opola. Został tu najpierw podczaszym, a później podkomorzym opolskim i był nim do 1258 roku. Możliwe, że książę Mieszko II Gruby nadał mu obszar na północ od Kłodnicy, sąsiadujący z Ujazdem..

W 1260 roku Jaryszów i Poniszowice przekazane zostają biskupowi wrocławskiemu i zostają częścią Klucza UjazdowskiegoKlucz Ujazdowski (niem. Ujester Halt) to były dobra biskupstwa wrocławskiego w granicach księstwa opolskiego, na północ od rzeki Kłodnica. Klucz składał się z trzech osobnych części. Miasto Ujazd ze wsiami Jaryszów, Klucze, Niezdrowice, Stary Ujazd i Zimna Wódka. Drugą część tworzyły wsie Niekarmia, Niewiesze i Poniszowice. Trzecią część tworzyły wsie Biskupice, Mikulczyce, Ruda, Sośnica, Zaborze i Zabrze. Klucz Ujazdowski przestał istnieć w pocz. XVI wieku. Biskupi wrocławscy najpierw sprzedali części z Poniszowicami i z Biskupicami, a w 1524 roku także Ujazd ze wsiami. Biskupstwo wrocławskie do grudnia 1810 roku zachowało sądownictwo wyższe nad Ujazdem i wsiami dawnego Klucza Ujazdowskiego. Mieszkańcy tych miejscowości odwoływali się, od wyroków sądów patrymonialnych, do sądu biskupiego w Nysie. Do 1743 roku, w ramach starostwa toszeckiego, i do grudnia 1810 roku, w ramach powiatu toszeckiego, egzystował Dystrykt Ujazdowski, który obejmował wsie dawnego Klucza Ujazdowskiego.. Umowa księcia opolskiego Władysława z biskupem Tomaszem I zawarta 30.11.1260 roku w Sławięcicach, zawiera najstarszą wzmiankę o Jaryszowie. Wśród potwierdzających umowę był rycerz księcia Heynzone (syn Heyna) de Jarissow. Heynzone-Heinrich to prawdopodobnie syn sołtysa Jaryszowa Heyna, który był niemieckiego pochodzenia i chyba lokował wieś na prawie niemieckim. Heinrich z Jaryszowa był później stolnikiem cieszyńskim i występował w wielu dokumentach.

W „Registrum Wyasdense” (Rejestr Ujazdowski) z ok. 1300 roku wymieniony jest sołtys wsi i proboszcz. To pierwsza wzmianka o istnieniu parafii i kościoła w Jaryszowie. Wieś liczyła wtedy 3030 morgów ziemi (pola, łąki, stawy i lasy)– ok. 774 ha, które rozciągały się od wzgórza Bartek pod Ujazdem do dzisiejszej autostrady pod Sieroniowicami i Nogowczycami, i od ulicy Starostrzeleckiej do Chechelskiego Lasu i wzdłuż biegu potoku Jaryszówka do pól koło wsi Chechło.

Od 1260 roku do roku 1443 Jaryszów był własnością biskupów wrocławskich, a od 1443 roku księcia opolskiego i od 1465 roku do 1496 roku księcia toszeckiego. W 1430 roku pochód husycki zniszczył kościół w Jaryszowie. Nowy kościół, ceglany w stylu gotyckim i istniejący do dziś, zbudował prawdopodobnie Janko Jariszowski kasztelan zamku w Opolu i syn wolnego sołtysa w Jaryszowie. Kościół ten wzmiankowany jest w rejestrze świętopietrza z 1447 roku. Od 1496 roku do 1524 roku wieś jest znowu własnością biskupstwa wrocławskiego. Po sprzedaży Klucza Ujazdowskiego Jaryszów należał do rodu Dluhomil z Bierawy i od 1609 roku do 1629 roku do Mikołaja Kochcickiego z Kochcic, który go sprzedał. Od tego czasu do 1850 roku wieś miała wielu właścicieli, m.in. Jerzy Twardawa, hrabia Karl von Mettich, Dominik von Carove dal Ronco, Renata Kozlowski, ród Sobeck von Kornitz i hrabina Josephine von Wilczek. W I połowie XIX wieku wieś posiadali m.in. związani z hrabią Andreasem Maria von Renard z Wielkich Strzelec Franz Zawadzky i Karl von Neumann. Po 1852 roku właścicielami dóbr jaryszowskich Zidlong – część wsi, folwark Dziedzinka, pola i lasy byli m.in. hrabia Johann Maria von Renard, Mortimer von Renard von Tschirsky-Reichell i od 1878 roku do 1945 roku ród książąt Ujazdu von Hohenlohe-Öhringen. W końcu XVII wieku na miejscu dworu z basztą na Zidlongu barokowy pałac zbudował Dominic von Carove dal Ronco. Od połowy XIX wieku w pałacu mieszkał zarządca majątku. W 1930 roku, po parcelacj majątku, pałac sprzedano. Spalił się on w 1998 roku i nie został odbudowany. Majątek (dominium) w Jaryszowie przestał istnieć w latach 1929–1932. Budynki i pola we wsi zostały rozparcelowane i wykupione przez mieszkańców Jaryszowa. W rękach rodu Hohenlohe pozostał folwark Dziedzinka i pola pomiędzy Jaryszowem i Ujazdem. Wszystkie dobra rodu książąt ujazdowskich zostały skonfiskowane w 1945 roku, a Dziedzinka została włączona do Ujazdu.

Wieś przez cały okres istnienia, do dziś, miała charakter rolniczy. Jedynie w końcu XVIII wieku właściciel wsi Johann Ernst Silvius von Sack (starosta toszecki) założył na potoku Jaryszówka kuźnicę prętów żelaznych, które wytapiano z rud darniowych. W XIX wieku na Zidlongu istniała gorzelnia wina palonego (Weinbrand, Whiskey). We wsi były 4 młyny i tartak i dwa duże stawy rybne. W 1735 roku powstała we wsi katolicka szkoła, którą ufundował Joanna Renata von Kozlowski. W drewnianej jednoklasowej organistówce uczono do 1851 roku. Wtedy zbudowano dwuklasową murowaną szkołę. W latach 1909–1910 zbudowano 4 klasowy budynek z mieszkaniem nauczyciela. Budynek powiększono w latach 90. XX wieku o dwa pomieszczenia klasowe i toalety. W 1935 roku szkoła została przejęta przez niemieckie władze państwowe. Od 1935 roku przy szkole działało przedszkole.

21 lipca 1777 roku wieś nawiedziło tornado, które powaliło okoliczne lasy. Około 1780 roku wieś liczyła ok. 240 mieszkańców. W 1782 roku hrabia von Sack, w ramach kolonizacji fryderycjanskiej, założył Kolonię Jaryszowską. W II połowie XIX wieku wieś się znacznie rozrosła, liczyła ok. 700 mieszkańców. W wyniku emigracji do miast przemysłowych uległa zmniejszeniu do ok. 600. W okresie powojennym, w czasie wyżu demograficznego, w latach 60. do 80. wieś liczyła ok. 950 mieszkańców. Wielu z nich wyemigrowało do Niemiec i miast przemysłowych. Obecnie Jaryszów ma ok. 800 mieszkańców. Do stycznia 1945 roku Jaryszów był w państwie niemieckim. 20 marca 1921 roku przeprowadzono plebiscyt i mieszkańcy w większości opowiedzieli się za przynależnością do Polski, ale po III Powstaniu Śląskim pozostał on w Niemczech. W czasie powstania wieś została zjęta przez powstańców i od końca maja 1921 koło wsi przebiegała linia frontu. W czerwcu pomiędzy walczące strony wkroczyły wojska francuskie. W 1930 roku koło wsi zbudowano schronisko młodzieżowe, które później przekształcono w obóz pracy dla kobiet. 23 stycznia 1945 roku do wsi wkroczyły oddziały Armii Czerwonej, które zamordowały kilkanaście osób, m.in. proboszcza Siersieckiego z siostrą. Doszło do gwałtów na kobietach i rabunków. Zniszczono kilkanaście budynków, m.in. byłe schronisko młodzieżowe i leśniczówkę Grandochhttps://www.strzelce360.pl/artykul/395,morderczy-marsz-przez-ziemie-ujazdowska-przypominamy-traficzna-historiehttps://www.strzelce360.pl/artykul/396,front-przechodzi-przez-ziemie-ujazdowska..mały|Jaryszów pałac w 1897 roku|centruj|494x494px

Przynależność administracyjna do 1945 roku 1260–1443 – wieś należała do Klucz Ujazdowskiego dóbr biskupów wrocławskich, w granicach księstwa opolskiego do 1463 – Jaryszów, wraz z Kluczem Ujazdowskim, należał do księstwa opolskiego 1465–1484 – do księstwa toszeckiego 1484–1496 – Klucz Ujazdowski był własnością księcia Janusza IV, brata księcia toszeckiego Przemka, który nadał mu Klucz Ujazdowski w dożywotnie władanie 1496 – Klucz Ujazdowski powrócił pod władzę biskupów wrocławskich 1524–1852 – prywatna wieś rycerska, różni właściciele po śmierci ostatniego księcia opolskiego z rodu Piastów Jana II Dobrego w 1532 roku i od ogłoszenia Statutu Ziemskiego Księstw Opolskiego i Raciborskiego w 1562 roku, Jaryszów wchodził w skład Circulus Tostensis (okręg toszecki-starostwo toszeckie) księstwa opolskiego, ale w zakresie sądownictwa wyższego wieś podlegała pod sąd biskupi w Nysie. Do starostwa toszeckiego Jaryszów należał do 1743 roku. 1742–1806 – po przyłączeniu Śląska do Prus Jaryszów włączono do Kreis Tost (powiat toszecki) Provinz Schlesien i do VI Departamentu Kamery Wojny i Domen we Wrocławiu 1806–1815 – Kreis Tost Regierung Oberschlesien/Oppeln 1816 – 31.12.1817 – Kreis Tost Provinz Schlesien Regierungsbezirk Oppeln 01.01.1818 – do 1922 – Landkreis Groß Strehlitz Provinz Schlesien Regierungsbezirk Oppeln 1852–1945 – Landgemeinde Jarischau 1852–1930 – Gutsbezirk Jarischau niżej „Właściciele wsi” 1922–1938 – Landkreis Groß Strehlitz Provinz Oberschlesien 1938–1941 – Landkreis Groß Strehlitz Provinz Schlesien Regierungsbezirk Oppeln 1941 – 23 stycznia 1945 – Landkreis Groß Strehlitz Provinz Oberschlesien

Przynależność administracyjna od 1945 roku