Niewierz – wieś w Polsce położona w województwie wielkopolskim, w powiecie szamotulskim, w gminie Duszniki.

Podział wsi +Integralne części wsi Niewierz SIMC Nazwa Rodzaj0583190Groblaczęść wsi

Wieś sołecka, położona 25 km na południowy zachód od siedziby powiatu Szamotuł.

Nazwa Miejscowość pierwotnie związana była z Wielkopolską. Istniała co najmniej od drugiej połowy XIV wieku i ma średniowieczną metrykę. Pierwszy zachowany zapis nazwy miejscowości pochodzi z łacińskiego dokumentu z 1393 kiedy to odnotowano ją pod staropolską nazwą „Newersza”, 1396 „Neuerze”, 1400 „Newerza”, 1401 „Newerze”, 1418 „Nyewerza”, 1427 „Newers”, 1428 „Nyewers”, 1432 „Neuers”, 1434 „Nyevyers”, 1434 „Nyewyerz”, 1435 „Neuerzs”, 1462 „Nyewyerzs”, 1485 „Nyewyerzch”, 1514 „Nyeuierz”, 1563 „Niewierz” .

Historia Okolice miejscowości były zasiedlone jednak już wcześniej niż odnotowały to zachowane zapisy historyczne. Przy drodze na północ od Dusznik, 200 metrów od mostu na rzece Mogilnicy archeolodzy odkryli wczesnośredniowieczne grodzisko wklęsłe otoczone fosą .

Miejscowość była początkowo własnością szlachecką i należała do lokalnej wielkopolskiej szlachty z rodu Niewierskich herbu Nałęcz, którzy od nazwy wsi przyjęli odmiejscowe nazwisko, a później także do Zbyszewskich i Żylickich. Od 1320 wieś leżała w Zjednoczonym Królestwie Polskim, a od 1380 w powiecie kościańskim województwa poznańskiego w Koronie Królestwa Polskiego. Około 1446 odnotowana została w powiecie poznańskim Korony Królestwa Polskiego, a w 1510 należała do parafii Brody.

W latach 1393-1409 jako właściciel we wsi został odnotowany Marcin z Niewierza Niewierski. W 1393 toczył on proces sądowy z Dorotą i Hanką zakonnicami z klasztoru cysterek w Owińskach o Zielęcino w powiecie kościańskim. W 1397 toczył inne procesy o 11 grzywien z Wojciechem Parzęczewskim z Parzęczewa koło Wielichowa .

Mieszkańcy Niewierza wymienieni zostali również przy okazji kilku średniowiecznych procesów sądowych. W 1396 jako świadek odnotowany został Jan z Niewierza. W 1398 Wichna Niewierska pozwała Stępotę z Tarnowa w powiecie pyzdrskim o 12 grzywien wiana swej matki. W latach 1400-1418 wspomniany został Michał z Niewierza brat Bodzęty. W latach 1400-1401 notowany jako świadek. W 1405 Pielgrzym (łac. „Peregryn”) z Niewierza był w sporze z Michałem z Barda koło Wrześni o konia wartości 20 grzywien.

W latach 1410-1434 właścicielem we wsi był Bodzęta Niewierski (zm. 1434), polski szlachcic herbu Nałęcz. Oprócz Niewierza był także właścicielem Wierzbna w latach 1432-34. Był bratem Michała z Niewierza oraz prawdopodobnie Święchny żony Bodzęty z Lubicza. W 1412 wraz ze swym stryjem Mikołajem Baworowskim Bodzęta Niewierski toczył spór sądowy z Wojciechem z Piotrowic koło Osiecznej] o połowę kwoty uzyskanej za sprzedaną przez Wojciecha połowę Jeligowa. W 1415 Bodzęta toczył proces z Sędziwojem, Wincentym i Janem z Lipnicy o Przystanki koło Pniew. W 1418 wraz z bratem Michałem z Niewierza Bodzęta Niewierski toczył spór sądowy z Bodzęta z Lubicza, który w imieniu swojej żony Święchny odstąpił od roszczeń do dziedziny Niewierz należącej do braci Bodzęty oraz Michała z Niewierskiego. Bodzęta Niewierski dowodził, że od 12 lat on i Michał nie byli pod opieką wspomnianej Święchny.

W latach 1432-1438 dziedziczką wsi była żona Bodzęty, a po jego śmierci wdowa Agnieszka Niewierska. W 1434 wraz z synem Sędziwojem była w sporze z Piotrem z Obrzycka. W 1434 została pozwana przez Macieja plebana w Dusznikach o dwie ćwiertnie mesznego z dwóch opuszczonych łanów w Turkowie oraz dwóch ćwiertni żyta z dwóch uprawianych przez nią łanów sołectwa w Zakrzewie koło Buku (obecnie to Zakrzewko). W 1438 wraz z synem Sędziwojem w sporze z Mikołajem z Zakrzewa o Zakrzewo.

W latach 1432-1462 dziedzicem we wsi był syn Bodzęty Niewierskiego, brat Sędziwoja i Dobrogosta, Mikołaj Niewierski, właściciel Niewierza, Gorzycka, Gorzycka Nowego, Brzeźna koło Międzychodu i Zakrzewa. Około 1446 nastąpił podział dóbr pomiędzy braćmi Niewierskimi Mikołajem z Niewierza, Sędziwojem z Gorzycka Starego i Dobrogostem Wierzbieńskim. Mikołaj otrzymał od braci m.in. wieś Niewierz. W 1462 sprzedał on z zastrzeżeniem prawa wykupu Jarosławowi Dokowskiemu z Dokowa Suchego 8 grzywien szer. Półgroszy na 8 kmieciach osiadłych w Niewierzu za 100 grzywien szer. półgroszy.

W latach 1509-1536 właścicielem we wsi był Bonifacy alias Bodzęta z Niewierza, Niewierski prawdopodobnie syn Dobrogosta Niewierskiego. W 1509 tenże sprzedał on z zastrzeżeniem prawa wykupu Piotrowi Konarzewskiemu wieś Zakrzewo za 140 grzywien. W 1509 zarzucił Maciejowi Niegolewskiemu, że zabił jego brata Sędziwoja Niewierskiego. Świadkowie dowiedli jednak, że zabójcą był Wojciech Przyborowski. W 1513 Bodzęta zapisał swojej żonie Annie corce zmarłego Wincentego Golińskiego po 240 grzywien posagu i wiana na połowach wsi Niewierz i Zakrzewo oraz na lasach w niewierskich. W 1523 Bodzęta Niewierski zakupił z zastrzeżeniem prawa wykupu od Mikołaja Granowskiego części Granowa za 24 grzywien. W 1531 kupił połowę młyna wodnego z połową stawu w Miłostowie. W 1535 wraz z żoną Anną Golińską sprzedał z zastrzeżeniem prawa wykupu Janowi Ujejskiemu z Ujazdu koło Grodziska Wielkopolskiego całą wieś Niewierz za 450 złotych.

Zachowały się także zapisy w historycznych księgach podatkowych dotyczące wsi. W 1499 Niewierz odnotowany został w wykazie zaległości podatkowych. W 1508 miał miejsce pobór z Niewierza od 10 łanów oraz po 6 groszy od dwóch karczm. W 1510 pobrano podatki od 9 łanów. W 1510 w Niewierzu było 10 łanów osiadłych, 3 łany opuszczone, folwark, 4 zagrodników, dwie karczmy, dwie karczmy opuszczone, które miały role. W 1563 miał miejsce pobór od 8 łanów oraz od karczmy dorocznej. W latach 1577-1583 pobór podatkowy ze wsi zapłacili Zbyszewscy. W latach 1581-1583 zapłaciła go Zofia Zbyszewska. W latach 1580-1581 pobór ze wsi zapłaciła Anna Żylicka. W 1580 podatki zapłacono od 7,5 łana, 4 zagrodników, dwóch komorników, od dwóch karczm z niewielką rolą po 6 groszy. W 1582 pobór z Niewierza zapłacił Jan Żylicki.

Wieś szlachecka położona była w 1580 roku w powiecie poznańskim województwa poznańskiego w Rzeczypospolitej Obojga NarodówAdolf Pawiński, Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym, t. I, Wielkopolska, Warszawa 1883, s. 6..

Wskutek II rozbioru Polski w 1793, miejscowość przeszła pod władanie Prus i jak cała Wielkopolska znalazła się w zaborze pruskim. Na początku XIX w. stanowiła własność Gintrowiczów. W 1886 r. Niewierz należał do hrabiny Izabelli Tyszkiewiczowej. W 1926 r. jego właścicielem był Aleksander Szranta. W 1939 r. majątek nabył Stanisław Gutsche. W tym samym roku liczył on 277 ha.

II wojna światowa

W 1939 po kampanii wrześniowej miejscowość wraz z całą Wielkopolską została zajęta przez III Rzeszę. Nazistowskie władze Niemiec utworzyły na terenie Wielkopolski tzw. Kraj Warty. W okresie okupacji niemieckiej rozpoczęli masowe wysiedlenia ludności polskiej, a później w ramach akcji Heim ins Reich (pol. „Powrót do domu w Rzeszy”) zasiedlanie miejsc po nich niemieckimi przesiedleńcami z Besarabii, krajów bałtyckich i ZSRR.

W gminie Duszniki z miejscowości Duszniki, Niewierz i Wilczyna wysiedlono 27 rodzin, w sumie 152 osoby. Niemiecka żandarmeria o godzinie 3 w nocy wchodziła do wsi i otaczała gospodarstwa rolników przewidzianych do wysiedlenia. Wypędzonym pozwolono zabrać tylko ubranie i żywność i przewożono ich samochodami ciężarowymi do Szamotuł, a następnie pociągiem do obozu przesiedleńczego w Łodzi. Tam przeprowadzano selekcję uwięzionych rodzin i część osadzonych deportowano do pracy na roli w III Rzeszy, a pozostałe osoby kierowano do pracy na roli w powiecie w gospodarstwach zajętych przez Niemców.

Okres powojenny W latach 1975–1998 miejscowość położona była w województwie poznańskim.

Zabytki Parterowy dwór z drugiej połowy XIX w. posiada piętrowy ryzalit zwieńczony trójkątnie. W parku krajobrazowym o pow. 2,5 ha występują m.in. modrzewie o obw. 172 cm, dąb o obw. 304 cm, lipa o obw. 365 cm, oraz topole o obw. 395 cm i 432 cm.

Cały zespół dworski otoczony jest murem ceglanym o ażurowej konstrukcji z żelazną bramą z motywami roślinnymi. Około 100 m na zachód spichlerz z końca XIX w. Pozostałe zabudowania folwarczne pochodzą z lat 20. XX wR.Krygiel, P.Mordal, Vademecum Krajoznawcze Ziemi Szamotulskiej, PTTK Oddział w Szamotułach, Szamotuły 2002, s. 81.

Przypisy Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części ()

Bibliografia

Linki zewnętrzne

Zdjęcia dworu: https://archive.ph/20041216121925/http://www.man.poznan.pl/~marcinp/pages/polska/szamotuly20.html

Kategoria:Duszniki (gmina) Kategoria:Wsie szlacheckie I Rzeczypospolitej (województwo poznańskie)