thumb|Biegnący zając szarak thumb|Młody zając szarak thumb|Zając szarak w zimowej scenerii Zając szarak (Lepus europaeus) – gatunek ssaka z rodziny zającowatych (Leporidae).

Występowanie Rozpowszechniony w całej Europie, oprócz Półwyspu Iberyjskiego i północnej Skandynawii, w Azji od rzeki Irtysz po Iran i Irak. W Polsce występuje pospolicie na terenie całego kraju. Ich liczebność wynosi niewiele ponad 0,5 mln osobników i systematycznie maleje. Na początku lat 90. XX wieku było ich ponad 1,1 mln, a w latach 70. prawie 3,2 mln. Powodem spadku populacji jest przypuszczalnie wprowadzenie u lisów okresowych szczepień ochronnych przeciwko wściekliźnie, jako że głównym wrogiem zajęcy szaraków (szczególnie młodych) w środowisku naturalnym jest w Polsce lis. Szczepienia ochronne, które w zamyśle miały zahamować rozprzestrzenianie się wścieklizny wśród lisów, a tym samym zmniejszyć zagrożenie dla ludzi, przyniosły też uboczny skutek: zwiększenie ich populacji, a tym samym zmniejszenie populacji zająca szaraka. Duży, niekorzystny wpływ wywiera też mechanizacja rolnictwa (koszenie łąk), ruch drogowy (brak przejść przecinających drogi dla migrujących dzikich zwierząt) oraz liczne, zdziczałe psy i koty. Dodatkowo zwiększanie areałów monokultur w rolnictwie wraz z zanikiem tradycyjnego rolnictwa ekstensywnego oraz likwidacja remiz śródpolnych oraz miedz (zbyt jednolita baza żerowa niedostarczająca minerałów i witamin w odpowiednich proporcjach oraz brak miejsc schronienia) powoduje osłabienie kondycji, a zatem odporności na pasożyty i choroby (na przykład myksomatozę).

Zasięg występowania w zależności od podgatunku: L. europaeus europaeus – zachodnia Europa. L. europaeus caspicus – Niskie Zawołże, Kałmucja (Rosja) i zachodni Kazachstan. L. europaeus connori – północno-zachodni Iran. L. europaeus creticus – Kreta (Grecja). L. europaeus cyprius – Cypr. L. europaeus cyrensis – Azerbejdżan, Kaukaz Południowy. L. europaeus hybridus – kraje bałtyckie, Białoruś, Ukraina, Finlandia, zachodnia i centralna Rosja. L. europaeus judeae – Palestyna. L. europaeus karpathorum – Karpaty. L. europaeus medius – Dania. L. europaeus occidentalis – Wielka Brytania. L. europaeus parnassius – środkowa Grecja. L. europaeus ponticus – wybrzeże Morza Czarnego (Rosja). L. europaeus rhodius – Rodos (Grecja). L. europaeus syriacus – Syria. L. europaeus transsylvanicus – wschodnia i południowo-wschodnia Europa. mały|Młody zając szarak Zając szarak pochodzi z użytków zielonych na Bliskim Wschodzie i stamtąd rozprzestrzenił się na obszary rolnicze Europy. Dzisiejsze rozmieszczenie obejmuje europejskie obszary nizinne od południowej Finlandii do północnego i północno-wschodniego Półwyspu Iberyjskiego oraz kilku wysp Morza Śródziemnego (Kreta, Rodos, Cypr) i rozciąga się na wschód do zachodniej Syberii i zachodniej części mongolskich nizin oraz na południe do północnego Izraela, północnej Syrii, północnego Iraku, dolin Tygrysu i Eufratu oraz w północno-zachodnim Iranie. W starożytności został wprowadzony do Wielkiej Brytanii. W czasach nowożytnych szeroko introdukowany jako gatunek łowny w południowej Szwecji, północnej Irlandii, na Korsyce, w południowo-wschodniej Kanadzie do północno-wschodniej części Stanów Zjednoczonych, w Ameryce Południowej (Argentyna, Brazylia, Chile, Urugwaj i Paragwaj), w Australii, Nowej Zelandii, oraz na kilka wysp, w tym Barbados, Reunion i Falklandy.

Taksonomia Gatunek po raz pierwszy naukowo opisał w 1778 roku niemiecki przyrodnik Peter Simon Pallas nadając mu nazwę Lepus europaeus. Holotyp pochodził z Polski (Pallas nie wskazał miejsca typowego).

Dawniej w obrębie L. capensis w oparciu o klin morfologiczny (głównie wielkość) od północno-wschodniej Afryki na wschód przez północny Półwysep Arabski, Bliski Wschód i na północ przez Izrael do Turcji. Analiza wykazała brak ciągłości między mniejszym „capensis” a większym „europaeus” od wschodniego wybrzeża Morza Śródziemnego przez Iran, co jest przesłanką do tego, że L. europaeus jest oddzielony od L. capensis i L. tolai. Konieczne jest wyjaśnienie taksonomiczne przy użyciu współczesnych metod. Autorzy Illustrated Checklist of the Mammals of the World wyróżnili szesnaście podgatunków.

Etymologia Lepus: „królik, zając”. europaeus: łac. Europaeus „europejski, Europejczyk”, od Europa lub Europe „Europa”. caspicus: łac. Caspius „kaspijski, z Morza Kaspijskiego”. connori: ppłk. E.P. Connor, kolekcjoner. creticus: łac. Creta „Kreta”, od Krētē „Kreta”. cyprius: łac. Cyprius „cypryjski, Cypryjczyk, z Cypru”. cyrensis: rzeka Kura, Azja. hybridus: łac. hybrida lub hibrida „mieszaniec”, być może od gr. ὑβριζω hubrizō „być rozwiązłym”. judeae: łac. Iudaeus „z Judei”, od Iudaea „Judea, Palestyna”. karpathorum: Karpaty, środkowa i wschodnia Europa. medius: łac. medius „pośredni, środkowy”. occidentalis: łac. occidentalis „zachodni”, od occidens, occidentis „zachód”, od occidere „zachodzić”. parnassius: Parnas, Grecja. ponticus: łac. Ponticus „z Morza Czarnego”, od Pontus Euxinus „Morze Pontyjskie” lub „Morze Czarne”. rhodius: łac. Rhodius „Rodyjczyk, rodyjski, z Rodos”, od Rodos „Rodos”. syriacus: łac. Syriacus „Syryjczyk, syryjski”. transsylvanicus: Transylwania (formalnie Siedmiogród), region i dawne księstwo Rumunii.

Morfologia Długość ciała (bez ogona) 550–680 mm, długość ogona 75–140 mm, długość ucha 100–140 mm, długość tylnej stopy 124–185 mm; masa ciała 3,5–5 kg.

Zając szarak jest największym przedstawicielem rodzaju Lepus w Europie. Ogon zająca szaraka jest relatywnie długi i od góry ma kolor czarny, na spodzie biały. Uszy o czarnych końcówkach są dłuższe od głowy. Łapy są wąskie i twarde, przystosowane do biegania po twardym terenie. Tylne nogi są znacznie dłuższe od przednich. Oczy są duże o tęczówkach w kolorze od żółtego do pomarańczowego. Futro u góry ma szarobrązowy kolor – upodabniający go do podłoża – ubarwienie ochronne. Sierść na grzbiecie jest dłuższa i bardziej zakręcona od reszty. Boki ciała są jaśniejsze w kolorze ochrobrązowego. Brzuszna część ciała i wewnętrzna strona nóg są białe. W zimie futro staje się jaśniejsze i gęstsze niż w lecie. W przeciwieństwie do niektórych przedstawicieli rodzaju futro zająca europejskiego nie staje się całkowicie białe zimą, jednak w tym okresie na bokach głowy i podstaw uszu pojawiają się białe obszary, a okolice bioder i zadu przybierają nieco koloru szarego.

Szata zimowa różni się też ubarwieniem w zależności od szerokości geograficznej. Na północy ciemne są tylko uszy, głowa i przednia część grzbietu, zaś reszta staje się szarawa lub nawet biała. Okazy z południowych szerokości geograficznych wykazują bardzo małą zmianę ubarwienia, ale mogą wydawać się bardziej czerwonawe.

Ekologia Siedlisko Zając szarak jest typowo stepowym gatunkiem. Występuje przeważnie na otwartych obszarach upraw rolniczych, suchych łąkach i w młodnikach śródpolnych. W dużych lasach pojawia się rzadko. Nie lubi obszarów bagiennych i podmokłych. Zimą zające szaraki, zmuszone głodem, często żerują w nieogrodzonych sadach.

Tryb życia Zające szaraki są wyłącznie roślinożerne. Piją wodę ze zbiorników sporadycznie, najczęściej wystarcza im rosa z roślin, którymi się żywią. Wiosną i latem spożywają niewielkie nadziemne części roślin, jesienią mogą zjadać korzonki lub inny wydobywany spod ziemi pokarm roślinny. W zimie obgryzają gałązki drzew i krzewów, wczesną wiosną zjadają młode pędy. Zające szaraki nie kopią nor. Śpią w wyciśniętych podczas leżenia nieckach, które nazywa się kotlinkami. Odżywiają się zarówno w dzień, jak i w nocy. Wzrok mają raczej słaby. Ruch rozpoznają doskonale, nawet ze sporej odległości, ale nieruchome przedmioty rozróżniają słabo. W normalnych warunkach nigdy nie wydają głosu. Ich charakterystyczny głos, tak zwane kniazienie, można usłyszeć tylko wtedy, gdy są ścigane na przykład przez psa, lub są ranne i zagrożone. Nie boją się wody – w razie potrzeby potrafią pływać.

Rozród Długość życia to nawet 13 lat, ale przeważnie zając szarak dożywa jedynie do 5 lat z powodu drapieżników (lisy, psy, koty, myszołowy, jastrzębie, błotniaki i kruki). Dojrzewa płciowo po około 8 miesiącach. Ciąża u zająca szaraka trwa 1,5 miesiąca. Samica w ciągu roku rodzi przeważnie 3 mioty, a w każdym po 2–5 zajączków. Na terenach rolniczych w pobliżu obiektów przemysłowych, gdzie biocenozy narażone są na zanieczyszczenie metalami ciężkimi, taki jak kadm i ołów, rozrodczość zmniejsza się i wynosi 1–2 zajączków. Zajączki rodzą się całkowicie rozwinięte i pokryte gęstą sierścią. Karmiąca je matka odchodząc, by się pożywić, zostawia je w gęstej trawie. Ubarwienie ochronne pomaga zajączkom skryć się przed drapieżnikami.

Ochrona W Polsce jest gatunkiem łownym z okresem ochronnym. Na zające szaraki polować można od 1 listopada do 31 grudnia, a w drodze odłowu do 15 stycznia (rozporządzenie Ministra Środowiska z 16 marca 2005 dotyczące okresów polowań na zwierzęta łowne).

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne

Kategoria:Zającowate Kategoria:Ssaki Europy Kategoria:Ssaki Azji Kategoria:Gatunki i podgatunki zwierząt nazwane w 1778 roku Kategoria:Taksony opisane przez Petera Simona Pallasa