Windows 2000 – główna wersja systemu operacyjnego Windows NT opracowana przez Microsoft, przeznaczona głównie dla rynku serwerowego i biznesowego. Jest bezpośrednim następcą systemu Windows NT 4.0. Wersja RTM (Release to Manufacturing) została ukończona 15.12.1999 r., wszystkie edycje trafiły do sprzedaży detalicznej 17.02.2000 r. Windows 2000 Datacenter Server został udostępniony detalicznie 26.09.2000 r.
Windows 2000 wprowadził NTFS 3.0, Szyfrowanie systemu plików (EFS), oraz obsługę dysków podstawowych i dynamicznych. W porównaniu z Windows NT 4.0 ulepszono obsługę dla osób niepełnosprawnych dzięki wielu nowym technologiom wspomagającym. Microsoft rozszerzył również obsługę wielu języków i informacji o ustawieniach regionalnych. Rodzina Windows 2000 Server zawiera dodatkowe funkcje, z których najważniejszą jest Active Directory - usługa katalogowa, która w następnych latach stała się szeroko stosowaną usługą w środowiskach biznesowych. Chociaż w wersji finalnej nie zaimplementowano wsparcia dla architektury Alpha 64-bit, było ono obecne we wczesnych wersjach alfa, beta i RC (Release Candidate). Następca systemu, Windows XP, obsługuje wyłącznie procesory x86, x64 i Itanium. Windows 2000 był również pierwszą wersją z linii NT, w której porzucono nazwę "NT" w nazwie produktu. System ten jest także ostatnim z rodziny Windows NT, który nie posiada mechanizmu aktywacji ani weryfikacji autentyczności. Windows 2000 to ostatnia wersja systemu Windows NT, która obsługuje PC-98, i486 oraz 320 i 540, a także Alpha w wersjach alfa, beta i RC. Jego następca, Windows XP, obsługuje tylko procesory x86, x64 i Itanium.
Wydano cztery edycje Windows 2000: Professional, Server, Advanced Server oraz Datacenter Server; ta ostatnia została wprowadzona na rynek kilka miesięcy po pozostałych edycjach. Chociaż każda edycja Windows 2000 była przeznaczona na inny segmentu rynku, miały one wspólny zestaw funkcji, w tym wiele narzędzi systemowych, takich jak Microsoft Management Console (MMC) i standardowe aplikacje do administrowania systemem. W 2001 roku Microsoft wydał także wersję limitowaną Advanced Server i Datacenter Server przeznaczone dla 64-bitowych mikroprocesorów Intel Itanium.
Microsoft promował Windows 2000 jako najbezpieczniejszą wersję systemu Windows w momencie premiery. Mimo to system stał się celem wielu głośnych ataków wirusowych, takich jak Code Red i . Windows 2000 został zastąpiony przez Windows XP po niespełna półtora roku, w październiku 2001. Z kolei Windows 2000 Server doczekał się następcy – Windows Server 2003 – dopiero w marcu 2003 roku, czyli ponad trzy lata po pierwotnym wydaniu. Przez 10 lat od premiery Windows 2000 regularnie otrzymywał , aż do zakończenia cyklu wsparcia 13.07.2010 r., tego samego dnia, w którym zakończono wsparcie dla Windows XP SP2.
Zmieniony kernel Windows 2000 został również zastosowany jako baza oprogramowania systemowego w oryginalnym Xboxie oraz Xboxie 360. Kod źródłowy Windows 2000 wyciekł w 2020 roku.
Historia Windows 2000, początkowo nazwany Windows NT 5.0, stanowi kontynuację rodziny systemów operacyjnych Microsoft Windows NT, zastępując Windows NT 4.0. Bill Gates, ówczesny prezes i dyrektor generalny Microsoftu, początkowo był „dość pewien”, że Windows NT 5.0 zostanie wydany w pierwszej połowie 1998 r. Już na początku 1997 r, rozesłano pierwsze wersje beta, które w praktyce były identyczne z Windows NT 4.0. Pierwsza oficjalna beta została opublikowana we Wrześniu 1997, a następnie Beta 2 w Sierpniu 1998.. 27 października 1998 roku Microsoft ogłosił, że finalna wersja systemu będzie nosić nazwę Windows 2000, co odnosiło się do planowanego terminu premiery. Windows 2000 Beta 3 została wydana w maju 1999 r. Beta 1 Windows NT 5.0 była wizualnie zbliżona do NT 4.0, w tym zbliżone logo. W Beta 2 pojawił się nowy, uproszczony ekran rozruchowy oraz usunięto „ciemny obszar” z logo. Wersje beta NT 5.0 zawierały bardzo długie dźwięki uruchamiania i zamykania systemu, które zostały zmienione w późniejszych kompilacjach bety Windows 2000. W Beta 3 wprowadzono nowe, stworzone na pianinie dźwięki logowania i wylogowania – skomponowane przez Stevena Ray Allena. Te same dźwięki pojawiły się również w Windows Me. Nowy ekran logowania z finalnej wersji pojawił się po raz pierwszy w Beta 3 build 1946 (pierwsza kompilacja bety 3). Nowe, zaktualizowane ikony (dla „Mój komputer”, „Kosz” itd.), wprowadzono w kompilacji 1964, natomiast finalny ekran startowy systemu Windows 2000 pojawił się w kompilacji 1983. Windows 2000 nie posiadał oficjalnej nazwy kodowej, ponieważ - jak stwierdził Dave Thompson z zespołu Windows NT - „ nie lubił kryptonimów”. Dodatek Service Pack 1 dla systemu Windows 2000 otrzymał nazwę kodową „Asteroid”, a 64-bitowy system Windows 2000 otrzymał nazwę kodową „Janus”.
W trakcie prac rozwojowych kompilowano buildy systemu Windows 2000 dla 64-bitowej architektury Alpha, jednak projekt ten porzucono na późnym etapie rozwoju (między RC1 a RC2), po tym jak firma Compaq ogłosiła zakończenie wsparcia dla Windows NT na platformie Alpha.
Między lipcem a listopadem 1999 r., Microsoft wydał 3 wersje RC (release candidates). Finalna wersja systemu trafiła do partnerów 12.12.1999 r., a produkcja nośników rozpoczęła się 15.12.1999. Oficjalna premiera Windows 2000 dla klientów detalicznych miała miejsce 17.02.2000 r. Na 3 dni przed premierą, którą Microsoft reklamował hasłem „nowy standard niezawodności”, dziennikarka , ujawniła w artykule na podstawie przecieku wewnętrznego, że Windows 2000 miał „ponad 63 000 potencjalnych znanych błędów”. Po publikacji artykułu Foley twierdziła, że Microsoft umieścił ją na czarnej liście na bardzo długi czas. Z drugiej strony, w podręczniku akademickim autorstwa i wsp. napisano, że „Windows 2000 był najbardziej niezawodnym i stabilnym systemem operacyjnym, jaki Microsoft wydał do tamtej pory" - dzięki dojrzałości kodu, intensywnym testom przeciążeniowym i automatycznemu wykrywaniu błędów w sterownikachJohn Wiley & Sons (2010). Operating System Concepts with Java, 8th Edition, page 901.. Magazyn podsumował wydanie: "Nasze testy pokazują, że następca Windows NT 4.0 jest dokładnie tym, na co liczyliśmy. Oczywiście, też nie jest idealny". Z kolei Wired News nazwał wyniki lutowej premiery „bezbarwnymi” (lackluster). Novell skrytykował nowy system katalogowy Microsoftu - Active Directory, twierdząc, że jest on mniej skalowalny i mniej niezawodny niż ich własnyNovell Directory Services (NDS)Novell. November 17, 1999. Retrieved April 22, 2006. „NDS eDirectory is a cross-platform directory solution that works on NT 4.0, Windows 2000 when available, Solaris and NetWare 5. Active Directory will only support the Windows 2000 environment. In addition, eDirectory users can be assured they are using the most trusted, reliable and mature directory service to manage and control their e-business relationships – not a 1.0 release.”..
Pierwotnie Windows 2000 miał zastąpić zarówno Windows 98, jak i Windows NT 4.0. Ostatecznie jednak Microsoft wydał jeszcze w 1999 roku Windows 98 Wydanie Drugie, kontynuując rozwój linii systemów konsumenckich.
12 lutego 2004 roku (lub tuż przed), części kodu źródłowego systemów Windows 2000 i Windows NT 4.0 wyciekły do Internetu. Źródłem przecieku było , partner Microsoftu w ramach programu . Microsoft wydał wtedy oficjalne oświadczenie"Kod źródłowy firmy Microsoft jest chroniony prawami autorskimi i stanowi tajemnicę handlową. W związku z tym, publikowanie, udostępnianie innym, pobieranie czy wykorzystywanie jest nielegalne."Pomimo ostrzeżeń archiwum zawierające wyciekający kod rozpowszechniło się w . Już 16.02.2004 r. pojawił się exploit dla Internet Explorera, rzekomo oparty na analizie ujawnionego kodu źródłowego”.
Microsoft planował wydać w 2000 roku 64-bitową wersję Windows 2000, o nazwie kodowej „Janus”, miała działać na procesorach Intel Itanium.
Finalnie jednak pierwszym oficjalnie wydanym 64-bitowym systemem Windows został: Windows XP 64-Bit Edition (25.10.2001r.), a następnie Windows Datacenter Server Limited Edition i później Windows Advanced Server Limited Edition (rok 2002), bazujące jeszcze na wersji pre-release systemu Windows Server 2003 (wówczas pod nazwą Windows .NET Server). Te edycje były dostępne tylko w ograniczonej dystrybucji OEM i zostały szybko zastąpione przez finalne wersje Windows Server 2003.
Nowe i zaktualizowane funkcje Windows 2000 wprowadził wiele nowych funkcji znanych z Windows 98 i Windows 98 SE do linii NT, takich jak , Internet Explorer 5 (Internet Explorer 6, wydany w 2001 roku, dostępny dla Windows 2000), Outlook Express, NetMeeting, obsługa FAT32,obsługa SSE i 3DNow!, obsługa SSE2, , Udostępnianie połączenia internetowego, Windows Media Player 6.4, obsługa WebDAV itd. Niektóre nowe funkcje są wspólne dla wszystkich edycji Windows 2000, w tym: NTFS 3.0, Konsola Zarządzania Microsoft (MMC)„Microsoft Management Console – Overview”. Technet.microsoft.com. Retrieved November 13, 2011., obsługa UDF, Szyfrowanie systemu plików (EFS), , Image Color Management 2.0, obsługa drukarek opartych na PostScript 3, obsługa czcionek OpenType (.OTF) i Type 1 PostScript (.PFB) (w tym nowa czcionka – Palatino Linotype – prezentująca możliwości OpenType), API ochrony danych (DPAPI), książka adresowa z obsługą LDAP/Active Directory, ulepszenia użyteczności, obsługa wielu języków i lokalizacji. Windows 2000 wprowadził również sterowniki klasy urządzeń USB dla drukarek USB i urządzeń pamięci masowej poprawioną obsługę FireWire SBP-2 dla drukarek i skanerów, wraz z apletem bezpiecznego usuwania sprzętu dla urządzeń wymiennychIEEE 1394 and the Windows platform”. Msdn.microsoft.com. December 14, 2001. Retrieved November 13, 2011.. Service Pack 4 dla Windows 2000 dodał natywną obsługę: USB 2.0, oraz SSE3. Windows 2000 to także pierwsza wersja Windows obsługującą hibernację na poziomie systemu operacyjnego (tryb ACPI S4 kontrolowany przez system) w przeciwieństwie do Windows 98, który wymagał specjalnych sterowników od producenta sprzętu lub programistów.
Wprowadzono nowe rozwiązanie o nazwie „” mające chronić krytyczne pliki systemowe przed modyfikacjami przez aplikacje inne niż oficjalne mechanizmy aktualizacji Microsoftu, takie jak Instalator Pakietów, Instalator Windows i inne składniki aktualizacji. Narzędzie (sfc.exe), zapewnia użytkownikom możliwość ręcznego skanowania integralności wszystkich chronionych plików systemowych i opcjonalnie ich naprawy, korzystając z pamięci podręcznej w folderze „DLLCACHE” lub z oryginalnego nośnika instalacyjnego.
Microsoft uznał, że poważny błąd (tzw. Blue Screen of Death – ekran błędu STOP) może być problematyczny dla serwerów, które muszą działać bez przerwy. Dlatego wprowadzono opcję "automatycznego ponownego uruchamiania", systemu w przypadku takiego błędu. Dodano też możliwość zapisywania zrzutów pamięci: minidump – pierwsze 64 KB pamięci, zrzut samej pamięci jądra, pełny zrzut pamięci RAM na dysk oraz zapis tego zdarzenia w Windows 2000. Aby poprawić wydajność serwerów, Microsoft dał administratorom możliwość optymalizacji pamięci systemu operacyjnego i wzorców wykorzystania procesora dla usług w tle lub dla aplikacji. Windows 2000 wprowadził również do systemu operacyjnego podstawowe funkcje administrowania i zarządzania systemem, takie jak Instalator Windows, Instrumentacja zarządzania Windows i Śledzenie zdarzeń dla systemu Windows (ETW)Event Tracing for Windows (ETW): MSDN”. Msdn.microsoft.com. Retrieved November 13, 2011..
Plug and Play i ulepszona obsługa sprzętu Największym ulepszeniem w porównaniu do Windows NT 4.0 była pełna obsługa Plug and Play, wraz z obsługą ACPI i . Podobnie jak Windows 9x, Windows 2000 obsługuje automatyczne wykrywanie sprzętu, przydzielanie zasobów sprzętowych, ładowanie odpowiednich sterowników, zdarzenia PnP API i powiadomienia o urządzeniach. Dodanie nowe podsystemy: PnP Manager i Power Manager.