Buczacz () – miasto w rejonie czortkowskim obwodu tarnopolskiego na Ukrainie, nad rzeką Strypą. Siedziba rejonu buczackiego w latach 1940–1941 oraz 1944–2020. Ośrodek przemysłu metalowego, spożywczego i paszowego. Leży w pobliżu drogi krajowej N18. Przez miasto przebiega droga terytorialna T2001. W mieście znajduje się stacja kolejowa.
Prywatne miasto szlacheckie lokowane w 1379 roku położone było w XVI wieku w województwie ruskimZenon Guldon, Jacek Wijaczka. Skupiska i gminy żydowskie w Polsce do końca XVI wieku. „Czasy Nowożytne”. 21, s. 167, 2008.. W mieście są ruiny zamku, cerkiew obronna pw. św. Mikołaja z ok. 1610, liczne zabytki w stylu barokowym, m.in. ratusz, kościół parafialny (dawniej dekanalny), klasztor i cerkiew bazylianów, cerkiew Pokrowy, figury przydrożne św. Jana Nepomucena i Niepokalanego Poczęcia Marii Panny fundacji Mikołaja Bazylego Potockiego.
Geografia Położenie Buczacz – miasto nad rzeką Strypą – jest położony: administracyjnie – na Ukrainie Zachodniej, w południowej części obwodu tarnopolskiego. geograficznie – na terenie Opola, zachodniej części Wyżyny Podolskiej, cały obszar miasta częściowo chroniony od wiatrów północnych Wyżyną Brzeżańsko-Tarnopolską. Centrum miasta znajduje się w dolinie w kształcie kanionu.
Dzielnice miasta Garwoniec Nagórzanka Korolówka Piwdennyj (Południowy) Tatarka
Demografia Miasto liczyło mieszkańców: 1877-1880Urząd miejski w Buczaczu. W: Szematyzm Królestwa Galicyi i Lodomeryi z Wielkiem Księstwem Krakowskiem na rok 1877. Lwów, 1877, s. 304.Urząd miejski w Buczaczu. W: Szematyzm Królestwa Galicyi i Lodomeryi z Wielkiem Księstwem Krakowskiem na rok 1878. Lwów, 1878, s. 290.Urząd miejski w Buczaczu. W: Szematyzm Królestwa Galicyi i Lodomeryi z Wielkiem Księstwem Krakowskiem na rok 1879. Lwów, 1879, s. 280.Urząd miejski w Buczaczu. W: Szematyzm Królestwa Galicyi i Lodomeryi z Wielkiem Księstwem Krakowskiem na rok 1880. Lwów, 1880, s. 284.-1881– 8967Urząd miejski w Buczaczu. W: Szematyzm Królestwa Galicyi i Lodomeryi z Wielkiem Księstwem Krakowskiem na rok 1881. Lwów, 1881, s. 286. 1883-1884Urząd miejski w Buczaczu. W: Szematyzm Królestwa Galicyi i Lodomeryi z Wielkiem Księstwem Krakowskiem na rok 1883. Lwów, 1883, s. 292.Urząd miejski w Buczaczu. W: Szematyzm Królestwa Galicyi i Lodomeryi z Wielkiem Księstwem Krakowskiem na rok 1884. Lwów, 1884, s. 271., 1889 – 9970Urząd miejski w Buczaczu. W: Szematyzm Królestwa Galicyi i Lodomeryi z Wielkiem Księstwem Krakowskiem na rok 1889. Lwów, 1889, s. 299. 1899Magistrat w Buczaczu. W: Szematyzm Królestwa Galicyi i Lodomeryi z Wielkiem Księstwem Krakowskiem na rok 1900. Lwów, 1900, s. 358.-1900 – 11096 1905Szematyzm Królestwa Galicyi i Lodomeryi z Wielkiem Księstwem Krakowskiem na rok 1905. Lwów, 1905, s. 380., 1908Szematyzm Królestwa Galicyi i Lodomeryi z Wielkiem Księstwem Krakowskiem na rok 1908. Lwów, 1908, s. 392., 1910Szematyzm Królestwa Galicyi i Lodomeryi z Wielkiem Księstwem Krakowskiem na rok 1910. Lwów, 1910, s. 426.-1911 – 11756Szematyzm Królestwa Galicyi i Lodomeryi z Wielkiem Księstwem Krakowskiem na rok 1911. Lwów, 1911, s. 441. 1914 – 14786Szematyzm Królestwa Galicyi i Lodomeryi z Wielkiem Księstwem Krakowskiem na rok 1914. Lwów, 1914, s. 498. 1926 – 7600Skorowidz Rzeczypospolitej Polskiej i Księga Adresowa Miasta Krakowa 1926. Kraków: Gmina Stoł. Król. Miasta Krakowa i Towarzystwo Właścicieli Realności Wielkiego Krakowa, Drukarnia „Grafia”, 1926, s. 166. 1989 – 13 657Всесоюзная перепись населения 1989 г. Численность городского населения союзных республик, их территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу. . 2013 – 12 597
Historia Średniowiecze Buczacz istniał już w XII w. Według Bartosza Paprockiego pierwsza historyczna wzmianka pochodzi z 1260 i dotyczy Gabriela Buczackiego – starosty kamienieckiegoW 1397 w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego. T. I, s. 434.Bartosz Paprocki, Gniazdo Cnoty, zkąd herby Rycerstwa Polskiego swój początek mają..., Kraków: drukarnia Andrzeia Piotrkowczyka 1578, s. 609.. Zdaniem Antoniego (Józefa Apolinarego) Rollego do rodziny Buczackich «Paprocki i Niesiecki dolepili kilku bajecznych protoplastów... Według nich głową rodziny miał być Gabryel kasztelan kamieniecki z r. 1260, więc chyba pod rządem tatarskim?.. Mikołaj został wojewodą podolskim także in partibus... W 1332 Buczacka wyszła za Piotra Gasztolda, namiestnika Olgierdowego na Podolu... Dotąd bajki...»Dr. Antoni J.: Zameczki podolskie na kresach multańskich. T. I: Kamieniec nad Smotryczem. Warszawa: nakładem Gebethnera i Wolffa, 1880, s. 10.. Od połowy XIV wieku wraz z Rusią Czerwoną przynależał do Królestwa Polskiego.
Protoplasta Buczackich herbu Abdank Michał Awdaniec z Buczacza (zm. po 7 listopada 1394Jerzy Sperka. Michał Awdaniec a początki kościoła parafialnego w Buczaczu, s. 82. [dostęp 2016-11-30].), wszedł w posiadanie Buczacza w drugiej połowie XIV w. Po uzyskaniu nadania, w roku 1373 ufundowałJerzy Sperka, Michał Awdaniec a początki kościoła parafialnego w Buczaczu., a 28 lipca 1379 r.Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie. T. XII. Lwów 1875, s. 18. ponowił akt pierwotnej fundacji miejscowego kościoła parafialnego oraz wybudował zamekAkta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie. T. XII. Lwów, 1875, s. 18–20. .. Zdaniem Andrzeja Janeczka miasto było lokowane przez Michała Awdańca, możliwie przekształcenia lokacyjne poprzedzały wydanie dokumentu donacyjnegoA. Janeczek. Miasta prywatne na Rusi Koronnej do końca XV wieku. „Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych”, T. LXXVII, specjalny, 2016, s. 151.. Okoliczności tej lokacji są nieznane, Buczacz został nazwany miastem w dokumencie fundacji kościoła parafialnego wydanym przez Michała Awdańca w 1379Tamże, s. 151 (przyp. 17)., a przekształcanie ośrodków grodowych w miasta prawa niemieckiego wyczerpało swoje cele już za panowania Władysława JagiełłyTamże, s. 152.. Adam Smulski uważa, że Michał Awdaniec w 1393 uzyskał zgodę króla Władysława II Jagiełły na lokację miasta na prawie magdeburskim. Była to pierwsza lokacja tego typu na Ziemi HalickiejAdam Smulski: Mój Buczacz. Kielce: Światowid, 2014, s. 5. .. W 1401 parafia rzymskokatolicka w Buczaczu została powiększoną dotacją Michała i Teodoryka Buczackich dziedziców na Buczaczu. Od nazwy miasta gałąź rodu Awdańców przybrała nazwę Buczackich.
W 1417 r. Dziersław Konopka herbu Bogoria sprzedał Buczacz Teodorykowi z Buczacza JazłowieckemuKazimierz Stadnicki. Wspomnienie o Abdankach-Konopkach, Buczackich i Jazłowieckich. W: Dodatek miesięczny do „Gazety Lwowskiej”: poświęcony historyi, statystyce i ekonomii krajowej. R. II. T. 1. Lwów: drukarnia E. Winiarza, 1873, s. 147.. Syn Michała Awdańca Michał Mużyło Buczacki, wojewoda podolski od 1465 r. Reprint: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Kraków 1989. ., w 1427 r. uzyskał od Władysława II Jagiełły potwierdzenie tego nadania i przeniesienie swego rodowego Buczacza wraz z innymi posiadłościami (wsi Soroki i Żyznomierz w dystrykcie halickim oraz Olchowiec nad rzeką Koropcem w dystrykcie koropieckim) z prawa lennego na prawo polskieJerzy Sperka. Michał Awdaniec a początki kościoła parafialnego w Buczaczu, s. 77–78. [dostęp 2016-12-15]..
I Rzeczpospolita Buczacz w XIV – XVII w. stanowił ważną twierdzę nadgraniczną, powstrzymującą ataki Tatarów, Turków, Mołdawian, Kozaków. Napady Tatarów w XV w., a zwłaszcza Stefana III w 1498 r., znacznie zniszczyły miasto.
1500 rok to pierwsza znana data pojawienia się Żydów w BuczaczuMaurycy Horn, Najstarszy rejestr osiedli żydowskich w Polsce w 1507 r., w: Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego 1974, nr 3 (91), s. 14..
Najpewniej ok. 10 września 1509 polskie wojsko, zebrane w rejonie Glinian, ruszyło w stronę Buczacza i dotarło tam przed 21 wrześniaKatarzyna Niemczyk: Kamienieccy herbu Pilawa: z dziejów kariery i awansu szlachty polskiej do 1535/1536 roku. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, 2016, s. 205..
W 1515 Buczacz ponownie został lokowany na prawie magdeburskim. Miasto było m.in. zasiedlone przez liczną społeczność żydowską.
W XVI w. miasto posiadało 41 łanAleksander Jabłonowski: Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym T. VII, cz. II-a (Ziemie ruskie. Ruś Czerwona). W: Źródła Dziejowe. T. XVIII, cz. II-a. Warszawa: drukarnia Piotra Laskanera i S-ki, 1903, s. 75.. W 1580 odbudowano miejscowy zamek, który dwukrotnie bezskutecznie atakowali Tatarzy, w 1665 i 1667 r. W 1672 r. mimo starań Urszuli z Daniłowiczów Potockiej – żony ówczesnego właściciela Buczacza, wojewody bracławskiego Jana Potockiego – został zdobyty przez Turków i stał się czasową siedzibą Mahometa IVH. Stupnicki: Galicya pod względem topograficzno-geograficzno-historycznym. 1869, s. 154.. Wówczas także samo miasto zostało zdobyte, złupione i spalone. 18 października 1672 r., po upadku Kamieńca Podolskiego i przegranej wojnie, król Michał Korybut Wiśniowiecki podpisał w Buczaczu haniebny traktat pokojowy z Turcją (tzw. traktat w Buczaczu), zrzekając się na części oddał województwa podolskie, bracławskie i południową część prawobrzeżnego województwa kijowskiego oraz zobowiązując się do płacenia rocznego haraczu. Na skutek traktatu, do 1683 r. połowa miasta (jeden brzeg rzeki) znajdowała się na terytorium tureckim. W 1687 r. w czasie wojny polsko-tureckiej na terenie Buczacza koncentrowały się wojska Jana III Sobieskiego. Na początku XVII w. miasto należało do wojewody ruskiego Stanisława Golskiego, po jego śmierci do brata, Jana Golskiego, kasztelana kamienieckiego, po śmierci Jana natomiast do wdowy po nim Zofii z Zamiechowa GolskiejWojewodzina Golska., następnie zaś do Stefana Potockiego.
Żona wojewody bracławskiego Stefana Potockiego, Maria Mohylanka rozbudowała i wzmocniła zamek. Po napadzie Turków w 1676 r. ponownie odbudował go jej syn Jan Potocki.
19 października 1713 podskarbi wielki koronny Jan Jerzy Przebendowski uwolnił od opłaty pogłównego buczackich Żydów, którzy ucierpieli od MoskaliAkta grodzkie i ziemskie. T. X. Lwów, 1884, s. 397..
W XVIII w. Buczacz był rezydencją Mikołaja Bazyliego Potockiego – starosty kaniowskiego, wojewodzica bełskiego, prawnuka Stefana Potockiego i Marii Mohylanki. Fundował on późnobarokowy kościół farny pw. Wniebowzięcia NMP, piękny rokokowy ratusz, oba według projektu Bernarda Meretyna i rzeźbiarza Jana Jerzego Pinsla, cerkiew Podniesienia Krzyża Świętego oo. Bazylianów z 1770 r., fundowaną pierwotnie w 1712 r. przez Stefana Aleksandra i jego żonę Joannę z Sieniawskich Potockich (1770), a także odremontował zamek, zniszczony przez Turków w 1676 r.
Zabór austriacki (Habsburgowie, Austro-Węgry) mały|lewo|Widok miejscowości przed 1892 W 1772 w wyniku I rozbioru Polski staje się częścią Austrii.
Przez pewien czas Buczacz był miasteczkiem wchodzącym w skład obwodu, czyli cyrkułu stanisławowskiegoGalicya pod względem topograficzno-geograficzno-historycznym, skreślona przez Hipolita Stupnickiego: Z mapą. Lwów : Madfes i Bodek, 1869, s. 76–78..