Jarosław Leon Iwaszkiewicz, Eleuter (ur. 20 lutego 1894 w Kalniku, zm. 2 marca 1980 w Warszawie) – polski pisarz. Jego dzieła to między innymi: Panny z Wilka, Tatarak, Kochankowie z Marony, Matka Joanna od Aniołów, Brzezina. Jest autorem libretta opery Król Roger Karola Szymanowskiego.
Dzieciństwo i młodość spędził na terenach dzisiejszej Ukrainy, gdzie uczęszczał do szkół i rozwijał zainteresowania literaturą oraz muzyką. Studiował prawo na Uniwersytecie Kijowskim, jednocześnie angażując się w działalność artystyczną i literacką. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości przeprowadził się do Warszawy. Związał się ze środowiskiem literackim skupionym wokół grupy Skamander, współpracując między innymi z Julianem Tuwimem i Antonim Słonimskim. Pierwsze utwory poetyckie publikował w latach 20. XX w., zdobywając stopniowo uznanie krytyków i czytelników.
W kolejnych latach skupił się przede wszystkim na twórczości literackiej oraz działalności społecznej i kulturalnej. Pisał opowiadania, powieści, dramaty i eseje. W czasie II wojny światowej wraz z żoną Anną prowadził w podwarszawskim Stawisku dom otwarty dla artystów i osób potrzebujących pomocy. Po wojnie pełnił liczne funkcje publiczne i działał w Związku Literatów Polskich. Wśród osób związanych z jego działalnością literacką i środowiskiem twórczym znajdowali się między innymi Czesław Miłosz oraz Krzysztof Kamil Baczyński, których wspierał i otaczał opieką jako starszy i bardziej doświadczony pisarz.
Krytyka twórczości Iwaszkiewicza jest zróżnicowana. Ceniono go za styl, psychologiczne pogłębienie postaci oraz umiejętność opisywania relacji międzyludzkich i przemijania. Wielokrotnie otrzymywał nagrody literackie i państwowe, a jego utwory tłumaczono na wiele języków. Jednocześnie część krytyków zwracała uwagę na jego powojenną działalność publiczną i bliskie relacje z władzami komunistycznymi, co jest przedmiotem dyskusji historyków i literaturoznawców. Życie prywatne Iwaszkiewicza, w tym jego relacje z mężczyznami i homoseksualność, przez wiele lat pozostawały tematem przemilczanym, jednak z czasem stały się uznawane za ważny kontekst biograficzny i interpretacyjny jego twórczości.
Życiorys Dzieciństwo Jarosław Leon Iwaszkiewicz urodził się 20 lutego 1894 roku w Kalniku jako najmłodsze dziecko Marii Piątkowskiej i Bolesława Iwaszkiewicza. Podczas chrztu rodzice chcieli nadać mu imię Jarosław, jednak duchowny sprzeciwił się – uznał je za prawosławne – i zaproponował imię Leon, na cześć Leona z Katanii oraz ówczesnego papieża Leona XIII. Ostatecznie po rozmowie zdecydowano się na imiona Leon Jarosław. Rodzina Iwaszkiewiczów była spokrewniona z rodem Szymanowskich. W wieku pięciu lat samodzielnie przeczytał książkę Gucio zaczarowany autorstwa Zofii Urbanowskiej. W 1902 roku rozpoczął naukę muzyki. Ojciec Jarosława, Bolesław Iwaszkiewicz, zmarł po wylewie 9 czerwca 1902 roku i został pochowany w Daszowie. Po jego śmierci Marii Iwaszkiewiczowej przyznano rentę z Towarzystwa Akcyjnego „Kalnik”, w którym pracował, jednak została ona zawieszona po wybuchu I wojny światowej.
W 1902 roku, z powodu trudnej sytuacji finansowej, Maria z synem przeprowadzili się do Warszawy, zamieszkując przy ulicy Nowogrodzkiej, niedaleko rodziny Szymanowskich, gdzie mieszkał Karol Szymanowski. Iwaszkiewicz rozpoczął swoją edukację w prywatnej szkole Karola Szulca przy ulicy św. Barbary. W wieku dziewięciu lat podjął pierwsze próby literackie. Powstał wówczas zachowany wiersz o białej kiści bzu, a także „dramat symboliczno-współczesny” Pieśni olimpijskie, którego bohaterami byli Wyspiański, Przybyszewski oraz personifikowana „Sztuka”. W 1904 roku, z powodów finansowych, Maria wraz z Jarosławem wyjechali do Elizawetgradu. Po zdaniu egzaminu wstępnego Iwaszkiewicz rozpoczął naukę w . W 1907 roku zaczął regularnie uczęszczać do teatru, gdzie zobaczył m.in. Hamleta oraz Antygonę. Równocześnie zadebiutował na scenie, występując w komedii, a następnie w Damach i huzarach. Pobierał również lekcje muzyki w szkole Neuhausów. W tym okresie przeczytał Kurs historii wieków średnich Tadeusza Korzona.
W 1909 roku Maria wraz z synem przeprowadzili się do Kijowa, do mieszkania Józefy Szymanowskiej, gdzie Jarosław rozpoczął naukę w IV gimnazjum. Pisał wówczas dramaty i wiersze po polsku oraz rosyjsku, jednocześnie marząc o karierze pianisty. Jednym z jego bliższych znajomych szkolnych był Jura Mikłucho-Makłaj, który stał się pierwszą inspiracją literacką Iwaszkiewicza i pierwowzorem postaci w jego późniejszych utworach. W 1910 roku rozpoczął naukę w szkole muzycznej. W 1913 roku napisał najstarsze zachowane utwory na fortepian: sonatę D-dur, cykl pieśni do słów z Księgi dżungli oraz dwa preludia. Wraz z dwoma kolegami pracował nad sonatą fortepianową f-moll oraz operą Dydona, opartą na dziełach Wergiliusza. W latach 1911–1913 pracował również jako korepetytor na dworach ziemiańskich, ucząc m.in. braci Wincentego i Józefa Świerczyńskich w Byszewach.
Iwaszkiewicz prowadził dziennik od 1908 roku; najstarszy zachowany fragment pochodzi z 19 stycznia 1911 roku. Jednym z jego kolegów szkolnych był Mikołaj Niedźwiedzki, którego określał mianem „nauczyciela estetyki”, ponieważ przypominał mu jego idola – Oscara Wilde’a. Debiutem prasowym pisarza była relacja z meczu piłki nożnej opublikowana w jednej z kijowskich gazet w 1912 roku. W klasie maturalnej wraz z kolegą Stefanem Knabem zakochali się w swojej nauczycielce. Iwaszkiewicz napisał dla niej wiersz Lilith oraz poemat w tonacji D-dur. Po ukończeniu szkoły Knabe poślubił nauczycielkę. Literacki debiut Iwaszkiewicza nastąpił 20 stycznia 1915 roku, kiedy opublikował wiersz w czasopiśmie literackim „Pióro”. W dziesiątą rocznicę śmierci ojca napisał wiersz Mój ojciec. W tym okresie Iwaszkiewicz rozważał karierę zarówno pisarza, jak i muzyka. Zwrócił się do Karola Szymanowskiego z prośbą o ocenę swoich partytur; ten wyraził się o nich krytycznie i zasugerował, by skupił się na pisarstwie.
Studia Po namowie matki w 1912 roku złożył podanie na wydział prawa Uniwersytetu Kijowskiego. W 1913 roku, po zaliczeniu pierwszego roku, przeniósł się na wydział historyczno-filologiczny, jednak ostatecznie powrócił na studia prawnicze. Główną motywacją do podjęcia studiów było uniknięcie służby wojskowej. W tym samym czasie został również przyjęty do kijowskiej uczelni muzycznej. Podczas studiów, w 1914 roku, napisał opowiadanie Siciliana. Utwór, poruszający temat relacji homoerotycznych, był inspirowany powieścią Portret Doriana Graya. 17 marca 1917 roku napisał wiersz Erotyk, pierwszy z utworów opublikowanych później w tomie Oktostychy. Okres powstawania tego cyklu sam autor określał mianem „wiosny oktostychów”.
Podczas studiów Iwaszkiewicz dołączył do kijowskiego teatru „Studya”, założonego przez Stanisławę Wysocką. Po przyjęciu do zespołu Wysocka zaleciła mu ćwiczenia głosowe oraz zaproponowała rolę księcia Kirkora w Balladynie. Nie widząc go jednak w roli aktora, powierzyła mu stanowisko kierownika literackiego, polegające na wygłaszaniu wykładów nawiązujących do repertuaru teatru. W 1917 roku wygłosił cztery wykłady, m.in. poświęcone twórczości Oscara Wilde’a. W tym samym roku, na skutek konfliktów w zespole aktorskim, Wysocka opuściła teatr, co doprowadziło do zakończenia działalności „Studyi”. Iwaszkiewicz porzucił edukację wyższą również w 1917 roku.
Picador Na skutek zbliżającej się wojny z bolszewikami Iwaszkiewicz wraz z kolegą Mieczysławem Kozłowskim dołączyli w 1918 roku do III Korpusu Polskiego. Podczas stacjonowania w Winnicy Iwaszkiewicz napisał wiersz Artyleria – jeden z Oktostychów. Gdy Winnica została otoczona, korpus wycofał się do Gniewania. Dzięki mediacji wojsk austriackich oddziały atakujące wycofały się, a korpus został przeniesiony do Uładówki. Iwaszkiewicz i Kozłowski wystąpili o zwolnienie ze służby, po czym powrócili do Kijowa. W czerwcu napisał miniaturę fortepianową Minuetto. W tym czasie przygotował również dla Karola Szymanowskiego cykl tekstów do utworów fortepianowych Pieśni muezina szalonego. Początkowo planował opracować całość samodzielnie, jednak ostatecznie napisał jedynie teksty, pozostawiając skomponowanie muzyki Szymanowskiemu.
14 października 1918 roku przyjechał do Warszawy. Nawiązując kontakty z miejscowym środowiskiem literackim, został zaproszony na inauguracyjny wieczór w kawiarni poetów Pod Picadorem. Podczas debiutanckiego występu czytał przekłady Arthura Rimbauda oraz wiersze Kozłowskiego. W kolejnych wystąpieniach prezentował także m.in. Oktostychy. Był to pierwszy występ, za który otrzymał honorarium. Następnego dnia, z powodu niskiej samooceny w porównaniu z innymi poetami, poinformował o rzekomej chorobie i wycofał się z działalności w Picadorze. Poeci wystosowali jednak list zachęcający młodego twórcę do powrotu, co skłoniło Iwaszkiewicza do ponownego udziału w spotkaniach. Matka pisarza oraz jego dwie siostry – Helena i Anna – przyjechały do Warszawy w 1919 roku i zamieszkały przy ulicy Nowogrodzkiej. 24 grudnia do Warszawy przybył również Karol Szymanowski.
Redaktor thumb|Okładka „Skamandra” Iwaszkiewicz pisał w tym samym okresie dla dwóch czasopism literackich: „Pro Arte” oraz „Zdrój”. W „Zdroju” pracował jako przedstawiciel redakcji w Warszawie do maja 1920 roku. Publikował także w „Skamandrze”, m.in. powieść historyczną Zenobia Palmura oraz nieukończoną powieść Jack, Isy i Sasza, pisaną wspólnie z Kozłowskim. Latem 1919 roku w Warszawie ukazały się Oktostychy w nakładzie 400 egzemplarzy, z okładką zaprojektowaną przez Antoniego Słonimskiego. W 1921 roku Iwaszkiewicz dołączył do redakcji „Kuriera Polskiego”, gdzie redagował rubrykę kulturalną.
Równocześnie pisał dla „Skamandra” artykuły poświęcone najnowszym kompozycjom Karola Szymanowskiego. Do jesieni 1921 roku ukończył pracę nad librettem opery Król Roger dla Szymanowskiego. Po otrzymaniu rękopisu kompozytor dokonał zmian, przede wszystkim w III akcie, oraz zmienił tytuł z Pasterza na Król Rogier (Pasterz). Misteryum w 3 aktach. W tym okresie Iwaszkiewicz napisał również cykl wierszy Kołysanki, do trzech z nich Szymanowski skomponował muzykę.
Latem 1920 roku, podczas wojny z bolszewikami, wstąpił do stacjonującej w Ostrowie Wielkopolskim I Kompanii Zapasowej 21. Pułku Piechoty. Następnie został przeniesiony do III Kompanii, złożonej głównie z ochotników, takich jak Bronisław Romaniszyn czy Aleksander Wat. Podczas służby wojskowej w listach do Szymanowskiego narzekał na bezczynność i prosił o pomoc w przeniesieniu na front. Kompozytor, mając odmienne intencje, starał się natomiast skierować go do oddziałów Czerwonego Krzyża. W trakcie konfliktu Iwaszkiewicz nie brał bezpośredniego udziału w walkach; zamiast tego grał koncerty fortepianowe dla żołnierzy. Po podpisaniu rozejmu w marcu 1921 roku ochotników zwolniono ze służby.
Praca w rządzie thumb|Anna Iwaszkiewicz z córką Marią Iwaszkiewicz poznał Annę Lilpop 1 lutego 1922 roku. Lilpop słyszała wcześniej o poecie i chciała go poznać; spotkanie zostało zaaranżowane przez ich wspólnego znajomego, pianistę Romana Jasińskiego. Jej ojciec, Stanisław Wilhelm Lilpop, obiecał jej rękę księciu Krzysztofowi Mikołajowi Radziwiłłowi. Lilpop ostatecznie zerwała zaręczyny i związała się z pisarzem. Ciotka Anny, Aniela Pilawitzowa, sprzedała rodzinny obraz, aby pokryć koszty ślubu. Para pobrała się 12 września w kościele św. Floriana w Brwinowie.
Poeta Stefan Eiger pomógł Iwaszkiewiczowi uzyskać posadę sekretarza marszałka Sejmu Macieja Rataja. W ramach pracy wykonywanej w latach 1923–1924 pisarz podróżował po kraju, odpowiadał na listy oraz sporządzał notatki. W wolnym czasie przetłumaczył Samum Henriego-René Lenormanda oraz Wspaniałego rogacza Fernanda Crommelyncka. 22 lutego 1924 roku urodziła się ich pierwsza córka, Maria Anna.