Język hebrajski (hebr. , trb. ) – język z grupy kananejskiej języków semickich północno-zachodnich, należących do afroazjatyckiej rodziny językowej, zapisywany przeważnie alfabetem hebrajskim. Jako główny język judaizmu jest nierozerwalnie związany z historią Żydów i współcześnie – z Państwem Izrael.
W swojej historii trwającej ponad trzy tysiące lat język hebrajski przeszedł znaczne zmiany na różnych płaszczyznach systemu językowego. Przez okres około 1800 lat, od upadku powstania Bar Kochby do narodzin współczesnego ruchu syjonistycznego, był on językiem liturgii i językiem literackim, nie pełnił jednak roli języka powszechnego.
Opisane poniżej etapy rozwoju języka hebrajskiego mogą być traktowane jako osobne języki, które, pomimo znaczących podobieństw, bez specjalnego przygotowania nie są w pełni zrozumiałe dla władających współczesnym hebrajskimZuckermann (2011, s. 76–77) porównuje różnice między hebrajskim a izraelskim do różnic między klasyczną i współczesną greką..
Historia języka hebrajskiego W klasycznej pracy lingwistycznej Eduard Yechezkel Kutscher proponuje podział języka hebrajskiego wedle etapów jego rozwoju na: biblijny hebrajski, misznaicki hebrajski, średniowieczny hebrajski, współczesny hebrajski izraelski.
Powstanie thumb|Miejsce j. hebrajskiego na schemacie historii rozwoju pisma alfabetycznego na obszarze Bliskiego Wschodu w okresie od 1800 r. p.n.e. do 700 r. n.e., który pojawia się ok. 900 r. p.n.e. Kutscher podaje, że najprawdopodobniej Izraelici wraz z przybyciem na tereny Kanaanu w połowie drugiego tysiąclecia p.n.e. przynieśli ze sobą jedną z odmian języka semickiego. Język ten z czasem uległ zmieszaniu z różnymi językami miejscowymi, przede wszystkim z kananejskim, będącym północnym językiem semickim, o którym wiemy ze źródeł epigraficznych, że był bardzo podobny do wczesnego języka Izraelitów. Na hebrajski miały również wpływ języki nienależące do grupy semickiej – dwie odmiany języków hetyckich oraz język filistyński i hurycki, a także języki podobne do hebrajskiego, o których wiadomo niewiele ze względu na prawie całkowity brak źródeł – amonicki, moabicki i edomicki. Wszystkie te języki najprawdopodobniej odcisnęły swoje piętno na najstarszej formie języka hebrajskiego i zaważyły na jego dalszym rozwoju.
Joseph Naveh w książce poświęconej najwcześniejszej historii alfabetu stwierdza, że Izraelici i Aramejczycy, którzy osiedlili się na terenie Kanaanu, przyjęli wiele elementów kulturowych od Fenicjan i Kananejczyków, w tym fenicki system pisma, który reprezentował międzynarodową kulturę wysokiego prestiżu o szerokim zasięgu geograficznym. Był to system zawierający 22 litery zapisywane od prawej do lewej strony w poziomych liniach, który około 1050 roku p.n.e. stracił cechy piktograficzne i stał się pierwszym pismem w pełni alfabetycznym. thumb|lewo|Kalendarz z Gezer uznawany za najstarszy tekst zapisany systemem fenickim w języku hebrajskim. Muzeum Archeologiczne w Stambule
Przez pierwszych kilka stuleci nowi przybysze posługiwali się pismem fenickim bez wprowadzania do niego jakichkolwiek zmian, pomimo że hebrajski i aramejski zawierały więcej samogłosek niż język fenicki. Izraelici począwszy od dziewiątego wieku p.n.e. i Aramejczycy w następnym stuleciu zaczęli wprowadzać zmiany do formy zapisu, a poszczególne systemy pisma przyjęły charakter narodowy. Wtedy też do zapisu języka hebrajskiego zaczęto stosować matres lectionis, czyli znaki spółgłoskowe alef, jod, he, waw, które w szczególnych sytuacjach wskazują samogłoskę i ułatwiają czytanieW pisanym języku Fenicjan Matres lectionis były nieobecne aż do późniejszych etapów jego rozwoju – punickiego i, głównie, neo-punickiego.. Są one stosowane w hebrajskim do dzisiaj.
Najstarszym znanym tekstem języka hebrajskiego jest kalendarz z Gezer, zapisany pismem fenickim (nazywanym również paleohebrajskim) zachowującym podobieństwo do innych inskrypcji z Byblos z dziesiątego wieku p.n.e. Najstarszym tekstem noszącym cechy typowe dla hebrajskiego jest natomiast stela Meszy zawierająca inskrypcję w języku moabickim oraz drugi fragment mówiący o ojcu Meszy, Kmoszjacie. Zawierają one charakterystycznie wydłużone i skierowane ukośnie w lewą stronę litery mem, kaf, nun, pe, literę waw pisaną w postaci pionowej kreski zakończonej na górze półkolem oraz literę taw w postaci przypominającej ‘X’. Wskazuje to na stopniowe oddalanie się formy pisma od geometrycznych inskrypcji tworzonych rylcem w kamieniu i rozwój kursywy zapisywanej atramentem na papirusie i innych materiałach. Na podstawie późniejszych znalezisk epigraficznych J. Naveh uważa, że w przeciwieństwie do pisma aramejskiego i fenickiego, które posiadały dwie odmienne formy – kursywę pisaną i styl z kamiennych inskrypcji, hebrajski nie rozwinął dwóch równoległych form, ale raczej jego ryte inskrypcje naśladowały dominującą kursywę pisaną atramentem. Zjawisko to może nie być przypadkowe, jeżeli weźmiemy pod uwagę, że ryta forma pisma wymagała wznoszenie steli, a praktyka ta mogła stać w sprzeczności z zasadami religii zabraniającej czczenia kamiennych posągów.
W wiekach VIII–VI p.n.e. rośnie znacząco liczba świadectw paleograficznych, głównie w postaci ostrakonów. Ze względu na gorący i wilgotny klimat do naszych czasów zachowały się jedynie bardzo nieliczne fragmenty tekstów spisywanych na papirusie, można jednak przypuszczać, że stosowanie tego materiału było powszechne. Bardziej swobodna, niedbała kursywa powstająca poza obrębem pałacu i kręgiem elit znana z codziennych notatek, spisów, pieczęci i podpisów właścicieli umieszczanych na glinianych naczyniach, zdaje się świadczyć, że pisany język hebrajski stawał się w tym czasie coraz bardziej rozpowszechniony oraz że ludzie zamieszkujący ten region stanowili w dużej mierze społeczeństwo piśmienne. Być może, jak sugeruje De VauxR. De Vaux, Ancient Israel, Londyn 1961, s. 49, [w:] ., stosunkowo powszechna umiejętność pisania i czytania znajduje odzwierciedlenie w nakazie znajdującym się w Torze w księdze Powtórzonego Prawa 6:9 oraz 11:20: I zapiszesz (te słowa) na odrzwiach twojego domu i na twoich bramach.
Hebrajski biblijny Eduard Yechezkel Kutscher proponuje podział hebrajskiego biblijnego na trzy etapy: archaiczny hebrajski, standardowy hebrajski, późny hebrajski. Podział ten miałby naturalnie wynikać z historii Królestwa Judy i Izraela. W tym ujęciu okres archaiczny poprzedza istnienie państwa, zaś okres standardowy języka hebrajskiego to czas centralizacji kultu jednego Boga w Jerozolimie i stopniowej dominacji monoteizmu oraz czas politycznego, ekonomicznego oraz demograficznego wzrostu. Po tym okresie w VI w. p.n.e. miałby nastąpić upadek Królestwa i wygnanie Żydów. Okres wypędzenia zwany niewolą babilońską wyznaczać miałby również cezurę dla rozwoju języka hebrajskiego, gdyż nowym językiem wygnanych stał się wtedy aramejski, który na tysiąc lat zdominuje Bliski Wschód aż do ekspansji islamu w VII w. n.e. Wraz ze zburzeniem świątyni Salomona w Jerozolimie i wygnaniem powstać miałaby nowa teologia, miałoby dojść do reformy religijnej za czasów Jozjasza wraz z ustaleniem kanonu Tory. Spisane miałyby również zostać nowe księgi biblijne o wydźwięku mesjanistycznym.
Podobny podział stosują inni badacze, nazywając poszczególne etapy rozwoju języka hebrajskiego „okresem pierwszym i okresem drugim”, „standardowym hebrajskim biblijnym i późnym hebrajskim biblijnym”, „przedwygnaniowym i powygnaniowym”Avi Hurvitz, The Transition Period in Biblical Hebrew: A Study in Post-Exilic Hebrew and Its Implications for the Dating of Psalms, Jerusalem, Bialik Institute, 1972, s. 7, 61; Angel Sáenz-Badillos, A History of the Hebrew Language, Cambridge, Cambridge University Press, 1993, p. 112, [w:] ..
Takie przedstawienie historii rozwoju języka hebrajskiego zaczęło być kwestionowane dopiero na początku XXI wieku. Dokładniejszy przegląd dyskusji badaczy zawarł w pracy doktorskiej Dong-Hyuk Kim.
W swoim artykule Martin Ehrensvärd podaje argumenty przeciwko datowaniu tekstów biblijnych wyłącznie na podstawie analizy filologicznej. Nie możemy bowiem wykluczyć, że redaktorzy Biblii nie używali archaizującego języka (celowo naśladując styl sprzed wygnania), ani że nie tylko łączyli gotowe fragmenty tekstu, ale że również ingerowali w ich treść. Źródła epigraficzne są niezmiernie skąpe i nie dostarczają długich tekstów do porównań. Wiemy z nich, że język poza-biblijny był bardzo podobny do biblijnego, choć nie identyczny, oraz że istniał w tej formie zarówno przed niewolą babilońską, jak również po III w. p.n.e.
Tradycyjnie przyjęło się, że ponieważ księgi Koheleta, Estery, Daniela, Ezdrasza, Nehemiasza oraz Kronik zawierają dużą koncentrację cech powygnaniowych, należą zatem do okresu późnego, natomiast księgi od Rodzaju do Drugiej Królewskiej, choć również zawierają te cechy, to jednak występują one w mniejszym natężeniu, zatem pochodzą one z okresu przed wygnaniem. W tym ujęciu późni autorzy mieliby nieudolnie próbować naśladować literacki styl standardowy, zdradzając jednak swoje powygnaniowe pochodzenie wyborem słownictwa, zapożyczeniami i zmianami składniowymi. Wiemy z tekstów znalezionych w Qumran, że świadomie praktykowano stylizowanie tekstów tak, by przypominały zarówno wcześniejszy styl biblijny, jak również późniejszy styl misznaicki. Nie ma zewnętrznych dowodów na to, że po niewoli babilońskiej autorzy utracili zdolność tworzenia w literackim stylu standardowym. Zarówno tzw. autor ‘P’, określany przez teorię źródeł jako należący do okresu powygnaniowego, jak również część księgi Jeremiasza, zdecydowanie posługują się wczesnym stylem. Dystrybucja cech powygnaniowych w księgach Aggeusza, Zachariasza w rozdziałach od 1 do 8, Malachiasza i Joela nie różni się od postulowanego okresu wczesnegoOmówienie tych zjawisk znajduje się w M. Ehrensvärt Linguistic Dating of Biblical Texts, [w:] Biblical Hebrew: Studies in Chronology and Typology, ed. I. Young, Londyn 2003, s. 164–188, I. Young, R. Rezetko, Linguistic Dating, [w:] .. Księgi te nie tylko nie zawierają cech charakterystycznych dla okresu późnego, ale również zawierają cechy typowe dla okresu wczesnego, choć ze względu na treść są na pewno późniejsze (np. księga Aggeusza wspomina perskiego władcę Dariusza (ok. 550–485 p.n.e.)).
Autorzy tacy jak Martin Ehrensvärd oraz Ian Young przekonują zatem, że oba style lub rejestry języka hebrajskiego współistniały w czasie redakcji tekstów biblijnych w powygnaniowych epokach perskiej i hellenistycznej, a różnice między nimi nie pozwalają na datowanie poszczególnych partii tekstu. Seoung-Yun Shin zwraca jednak uwagę, że klasyfikowane jako późne ksiągi Aggeusza i Zachariasza nie były dotychczas przedmiotem poważnych badań i przekonuje, że to właśnie występujące w nich cechy późne, bardziej niż cechy wczesne, powinny przekonywać nas o późnym powstaniu tych tekstów.
Biblijny hebrajski archaiczny Ten etap bywa nazywany „wczesną poezją”. Tradycyjnie za najstarsze fragmenty Biblii uznawano: Pieśń Debory (Sdz 5) Pieśń Mojżesza (Wj 15) Niektórzy zaliczają do tej grupy także poematy Rdz 49 i Pwt 33. Jeszcze szersza klasyfikacja (rzadziej akceptowana) uwzględnia również Lb 23–24, Pwt 32, 1Sm 2, 2Sm 22 (= Ps 18) oraz niektóre psalmy (Ps 29; 68; 72; 78)J. Kaltner, S. L. McKenzie (red.), Beyond Babel. A Handbook for Biblical Hebrew and Related Languages, SBL, Atlanta 2012. ..
Biblijny hebrajski standardowy Okres Pierwszej Świątyni (do 586 r. p.n.e.). W tym czasie był to język przede wszystkim administracji, nauki i literatury. Dlatego też cechuje go w tym okresie względna stabilność. Najstarsze świadectwa pozabiblijne z tego okresu to: kalendarz z Gezer (ok. 950 r. p.n.e.) inskrypcja z tunelu Ezechiasza w Siloe (ok. 700 r. p.n.e.) ostrakony z Samarii (I poł. VIII w. p.n.e.) 2 małe srebrne zwoje zawierające błogosławieństwo z Lb 6,24-26
Teksty biblijne z tego okresu to: 1 Księga Królewska 1-2 Księga Liczb 23-24 niektóre psalmy proroctwa Amosa, Ozeasza, Izajasza, później Jeremiasza