Jastrzębia – wieś w Polsce położona w województwie mazowieckim, w powiecie radomskim, w gminie Jastrzębia. Ma status sołectwa.

Wieś jest siedzibą gminy Jastrzębia i rzymskokatolickiej parafii pw. Zwiastowania Najświętszej Marii Panny.

+Integralne części wsi Jastrzębia SIMC Nazwa Rodzaj 0624255 Poręby Jastrzębskie część wsi

Położenia geograficzne i układ urbanistyczny thumb|Krzyż na pograniczu wsi i Kozienickiego Parku Krajobrazowego thumb|Starsza... thumb|...i nowsza zabudowa wsi thumb|Budynek Urzędu Gminy Jastrzębia Jastrzębia jest położona na Równinie Kozienickiej w pobliżu Równiny Radomskiej. Leży w bezpośrednim sąsiedztwie Puszczy Kozienickiej i utworzonego na jej terenie Kozienickiego Parku Krajobrazowego. Niegdyś leżała nad Radomką, lecz obecnie zabudowania wsi są odsunięte od rzeki o około 1-2 kilometry na południowy wschód. W południowej części wsi na granicy z Wojciechowem płynie rzeczka Jastrzębianka, dopływ RadomkiOdnośnie do nazwy zob. Mróz Jastrzębia. Wieś powiatu radomskiego s. 4.Mapa WIG Białobrzegi.. Wzmiankowano też mniejsze cieki wodneMróz, op. cit., s. 6-7..

Wieś rozciąga się wzdłuż drogi wiodącej z Jedlni do Bartodziejów. Zabudowania wzdłuż drogi z Lesiowa do Mąkos Starych są mniej liczne. Większość budynków w Jastrzębi powstała po 1945Dla bliższej charakterystyki przedwojennej zabudowy Mróz, op. cit., s. 75-88..

Przed II wojną światową wieś poza swą główną częścią obejmowała także: Jastrzębską DąbrowęMróz, op. cit., s. 3. (na północny wschód od centrum, w kierunku na Mąkosy), Jastrzębskie Komorniki (na północny wschód i równolegle do obecnie istniejącej drogi łączącej Jastrzębię z Bartodziejami), Jastrzębskie Poręby (na osi Jastrzębskich Komorników, ale nad samą Radomką) oraz Jastrzębskie Łąki (nad Radomką, lecz dalej z jej biegiem od Jastrzębskich Poręb). Zasadnicza część wsi, jak i pozostała reszta dzieliła się na mniejsze fragmenty o odmiennych, zwyczajowych nazwach o różnym, nie zawsze ustalonym, pochodzeniuMróz, op. cit., s. 5..

Obecnie Dąbrowa Jastrzębska jest samodzielną wsią. Jastrzębskie Komorniki są jej częścią. 1 stycznia 2003 roku częścią wsi Jastrzębia stała się ówczesna osada Poręby JastrzębskieRozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 17 grudnia 2002 r. w sprawie ustalenia i zmiany urzędowych nazw niektórych miejscowości w województwach: dolnośląskim, kujawsko-pomorskim, lubelskim, lubuskim, mazowieckim, opolskim, podlaskim, pomorskim, śląskim, świętokrzyskim, warmińsko-mazurskim, wielkopolskim i zachodniopomorskim oraz obiektu fizjograficznego w województwie podkarpackim ()..

Historia Najstarsze ślady Badania archeologiczne z lat 1902–1903 prowadzone przez Mariana Wawrzenieckiego i Szczęsnego Jastrzębowskiego ujawniły ślady osadnictwa z czasów prehistorycznychMróz, op. cit., s. 11..

I Rzeczpospolita Pierwsza pisana wzmianka o Jastrzębi pochodzi z 1191, kiedy to Kazimierz II Sprawiedliwy przeznaczył dziesięciny z Jastrzębi i Mąkos na rzecz prałatur w kolegiacie sandomierskiejMróz, op. cit., s. 14.. Kolejna wzmianka pochodzi z XV wieku. W latach 1554 i 1564 opisano liczbę mieszkańców, ich zajęcia i uiszczane daniny. Z 1559 pochodzi wzmianka o sporze granicznym z właścicielem OwadowaMróz, op. cit., s. 28.. Kolejne lustracje z lat 1602, 1615 i 1660 także opisują sytuację gospodarczą wsi, z tym, że ta ostatnia odnotowuje zniszczenia poczynione przez SzwedówMróz, op. cit., s. 14-15.. Po 1607 powstała karczma dworskaMróz, op. cit., s. 27.. W 1701 rozpoczął się trwający do lat trzydziestych XIX wieku spór graniczny z Goryniem na tle zmiennego przebiegu granicznej RadomkiMróz, op. cit., s. 32-33.. Danych dotyczących Jastrzębi w XVIII wieku dostarczają Inwentarze Ekonomji J.K. Mości KozienickiejMróz, op. cit., s. 16.. W 1760 zbudowano nową karczmę. Około 1781 karczmę w Jastrzębi miał w arendzie Żyd. W latach 1784–1787 miał miejsce ponowny spór o granicę z OwadowemMróz, op. cit., s. 29..

W czasach I Rzeczypospolitej w powiecie radomskim, województwa sandomierskiego w Małopolsce. Była własnością panujących, należała do ekonomii kozienickiejMróz, op. cit., s. 13..

Czasy zaborów Począwszy od 1796, aż do 1857 toczył się odnowiony spór o granicę z właścicielem OwadowaMróz, op. cit., s. 29-32.. Wskutek III. rozbioru Polski Jastrzębia weszła w skład zaboru austriackiego. W latach 1795–1809 Cyrkuł radomski Nowej Galicji. Po wojnie polsko-austriackiej w 1809 została wcielona do Księstwa Warszawskiego. W latach 1810–1815 powiat radomski departamentu radomskiego.

Od początku lat 30. XIX wieku mieszkańcy Jastrzębi starali się o zniesienie pańszczyzny w naturze na rzecz czynszu płaconego w pieniądzu. Te starania przyniosły skutek i w 1833 zawarto umowę dzierżawy na sześć lat. Przedłużano ją aż do 1864 roku, w którym chłopi zostali uwłaszczeniMróz, op. cit., s. 17-18.. W 1839 mieszkańcy Jastrzębi rozpoczęli swoje starania o szkołę elementarną. Na efekt musieli czekać aż do 1867Mróz, op. cit., s. 22.. W 1848 przeprowadzono scalenie gruntówMróz, op. cit., s. 19.. Po 1849 powstała nowa karczma, w odmiennym miejscu niż stara, którą zlikwidowano. W latach 1848, 1855 i 1873 wieś nawiedziła epidemia choleryMróz, op. cit., s. 41-42.. Podczas powstania styczniowego przez Jastrzębię przechodziły wojska rosyjskie i powstańczeMróz, op. cit., s. 35.. Ze wsi pochodził powstaniec Piotr Mróz, pochowany na cmentarzu w JedlniZob. stronę internetową poświęconą powstaniu styczniowemu na Kielecczyźnie .. Na początku XX wieku zamknięto tutejszą karczmę. W czasie rewolucji 1905 roku mieszkańcy Jastrzębi zawłaszczyli w listopadzie 1905 pewną ilość drewna opałowego z lasów państwowych, chcąc w ten sposób okazać solidarność z PPS-em i niechęć wobec władz. Interwencja policji i wojska zmusiła ich do zapłacenia ceny drewna i grzywny. Inicjatorów akcji nie ujętoMróz, op. cit., s. 36..

Po likwidacji Księstwa Warszawskiego i utworzeniu wskutek postanowień kongresu wiedeńskiego Królestwa Kongresowego Jastrzębia znalazła się na jego terenie. W latach 1816–1837 w województwie sandomierskim obwodzie radomskim. W latach 1837–1844 w guberni sandomierskiej w powiecie radomskim. W latach 1844–1916 w guberni radomskiej w powiecie radomskim.

I wojna światowa W czasie I wojny światowej we wsi doszło do potyczki, w której zginął jeden żołnierz rosyjski, a dwóch żołnierzy austro-węgierskich zostało rannych. W 1914 wieś została splądrowana przez obie walczące strony. Około 20 mieszkańców wsi służyło w armiach zaborczych. Ośmiu z nich dostało się do niewoli niemieckiej po bitwie pod Tannenbergiem. Trzech jastrzębian, wcielonych do armii carskiej, zaginęło bez wieści. Od końca lipca 1915 pod okupacją austro-węgierską, której głównym organem administracyjnym było Generalne Gubernatorstwo Lubelskie. W latach 1916–1918 na terenie utworzonego przez Niemców i Austro-Węgry Królestwa Polskiego.

II Rzeczpospolita Z chwilą odzyskania przez Polskę niepodległości 11. listopada 1918 roku, wieś znalazła się w jej granicach. W latach 1919–1939 w Gminie Kozłów powiatu radomskiego województwa kieleckiego. W 1921 liczyła 573 mieszkańcówKsięga adresowa Polski.. W 1930 powstał pierwszy kościół w miejscowości, a także cmentarz.

II wojna światowa Po przegranej przez Polskę kampanii wrześniowej Jastrzębia znalazła się w powiecie radomskim dystryktu radomskiego Generalnego Gubernatorstwa. Jastrzębia znajdowała się w III, to jest kieleckim, okręgu Batalionów Chłopskich i w Obwodzie Radom Okręgu Radom-Kielce Armii Krajowej.

W pobliżu Jastrzębi w latach 1940–1944 znajdował się niemiecki poligon artyleryjski Heeresgutsbezirk Truppenübungsplatz Mitte RadomNasza Wieś Bartodzieje nr 1/2009 (III).. W 1944 niedaleko od Jastrzębi toczyły się walki o przyczółek warecko-magnuszewski. Dnia 14 stycznia 1945 zajęta przez wojska radzieckie..

Dzieje najnowsze Po zakończeniu działań wojennych mieszkańcy przystąpili do odbudowy wsi. W 1957 odnowiono miejscowy kościół. Zbudowano budynki użyteczności publicznej, m.in. szkołę, siedzibę urzędu gminy i in, zaś latach 1982-1987 zbudowano nowy kościółZob. informacje na stronie diecezji radomskiej.

Po zakończeniu II wojny światowej na terenie odtworzonej Gminy Kozłów w województwie kieleckim, aż do jej zniesienia w 1954. W latach 1954–1959 wieś należała i była siedzibą władz gromady Jastrzębia, po jej zniesieniu w gromadzie Wojciechów, od 1963 w znowu była siedzibą gromady Jastrzębia, którą zniesiono, a od 1969 r. w gromadzie Lesiów. Od 1973 w gminie Jastrzębia.

W województwie kieleckim do 1975, kiedy to powołano województwo radomskie. Od 1999 w powiecie radomskim województwa mazowieckiego.

Ważniejsze obiekty i turystyka thumb|Kapliczka św. Jana Nepomucena w Jastrzębi Kapliczka przydrożna św. Jana Nepomucena z 1892 według rejestru zabytków NID nr rej.: 539/A/94 z 8.03.1994 r. Drewniany dom nr 41 z 1873 według rejestru zabytków NID nr rej.: 309/A z 8.08.1985 r. Stary kościół rzymskokatolicki Nowy kościół rzymskokatolicki Cmentarz choleryczny z połowy XIX wieku położony na południowy wschód od wsiMróz, op. cit., s. 41.. Cmentarz katolicki

Przez Jastrzębię przebiega żółty szlak rowerowy prowadzący z Lesiowa do Czarnolasu.

Demografia Opis rozwoju demograficznego Jastrzębi napotyka na kilka utrudnień. Przede wszystkim najwcześniejsze wzmianki nie określają liczby ludności, a jedynie liczbę rodzin zamieszkałych we wsi. Z kolei dane z XIX wieku i pierwszej połowy XX wieku są z różnych powodów niedokładne. Z tego powodu należy je traktować jedynie orientacyjnie.

Liczba mieszkańców Jastrzębi na przestrzeni lat:

W 1554 – 21 rodzin W 1564 – 22 rodziny W 1602 – 23 rodziny W 1615 – 23 rodziny W 1660 – 8 rodzin W 1715 – 20 rodzin W 1718 – 14 rodzin W 1736 – 29 rodzin W 1784 – 45 rodzin W 1794 – 48 rodzin W 1827 – 336 osób w 53 domach W 1847 – 85 rodzin W 1871 – 643 osobyMróz, op. cit., s. 42. W 1880 – 685 osób w 113 domach W 1897 – 1066 osóbMróz, op. cit., s. 44 – autor podnosi zarzut dużej niedokładności. W 1921 – 573 osobyZob. Księgę adresową Polski rzekomo w oparciu o dane ze spisu z 1921 r. lub 926 osób, a w tej liczbie 467 mężczyzn, 459 kobiet, 917 katolików, 9 prawosławnych, 923 Polaków, 3 Francuzów w 160 domachMróz, op. cit., s. 43 – autor podnosi zarzut niedokładności danych ze spisu. W 1928 – 1050 osóbMróz, op. cit., s. 44. W 1930 – 828 osóbMróz, op. cit., s. 43 i 45. W grupach wiekowych z uwzględnieniem ludności czasowo przebywającej w Jastrzębi (pracownicy sezonowi, służba itp.): 0-7 lat – 65 mężczyzn 65 kobiet – łącznie 130 osób 7-14 lat – 62 mężczyzn 50 kobiet – łącznie 112 osób 14-20 lat – 77 mężczyzn 60 kobiet – łącznie 137 osób 20-30 lat – 54 mężczyzn 42 kobiety – łącznie 96 osób 30-40 lat – 46 mężczyzn 60 kobiet – łącznie 106 osób 40-50 lat – 56 mężczyzn 59 kobiet – łącznie 115 osób 50-60 lat – 36 mężczyzn 23 kobiety – łącznie 59 osób 60-70 lat – 30 mężczyzn 32 kobiety – łącznie 62 osoby 70-80 lat – 7 mężczyzn 3 kobiety – łącznie 10 osób 80-90 lat – 1 mężczyzna 0 kobiet – łącznie 1 osoba W grupach wiekowych bez uwzględnienia ludności czasowo przebywającej w Jastrzębi: 0-7 lat – 65 mężczyzn 65 kobiet – łącznie 130 osób 7-14 lat – 61 mężczyzn 50 kobiet – łącznie 111 osób 14-20 lat – 71 mężczyzn 58 kobiet – łącznie 129 osób 20-30 lat – 53 mężczyzn 42 kobiety – łącznie 95 osób 30-40 lat – 46 mężczyzn 59 kobiet – łącznie 105 osób 40-50 lat – 56 mężczyzn 58 kobiet – łącznie 114 osób 50-60 lat – 36 mężczyzn 23 kobiety – łącznie 59 osób 60-70 lat – 30 mężczyzn 32 kobiety – łącznie 62 osoby 70-80 lat – 7 mężczyzn 3 kobiety – łącznie 10 osób 80-90 lat – 1 mężczyzna 0 kobiet – łącznie 1 osoba W 1931 – 848 osób W 1932 – 847 osób W 2006 1011 osób W grupach wiekowych: 0-3 lata – 31 osób 4-12 lat – 127 osób 13-18 lat – 139 osób 19-24 lat – 139 osób 25-35 lat – 163 osoby 36-50 lat – 200 osób 51-65 lat – 133 osoby 66-100 lat – 79 osób

Gospodarka