Psary (niem. Hünern) – wieś w Polsce położona w województwie dolnośląskim, w powiecie oławskim, w gminie Oława.

Wieś znajduje się 10 kilometrów od Oławy.

Podział administracyjny W okresie pruskim Psary były siedzibą gminy, a we wsi znajdował się urząd stanu cywilnego. Od 1816 r. wieś należała do powiatu oławskiego rejencji wrocławskiej pruskiej prowincji Śląsk, a od 1919 r. do wydzielonej prowincji Dolny Śląsk.

Do 1928 r. Psary dzieliły się na wieś-gminę jednostkową (Landgemeinde) oraz na obszar dworski (Gutsbezirk). W 1928 r. w wyniku reformy likwidującej obszary dworskie na terenie Prus obszar dworski Psary (Hünern) został wchłonięty wraz z obszarem dworskim Maszków (Philippsfeld) przez wieś gminną Psary.

Po ustanowieniu administracji polskiej w latach 1945-1954 wieś należała do gminy GodzikowiceWykaz Gromad Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej według stanu z dnia 1.VII 1952 r., PRL, GUS, Warszawa, a w latach 1954-1972 do gromady GodzikowiceUchwała Nr 24/54 Wojewódzkiej Rady Narodowej we Wrocławiu z dnia 2 października 1954 r. w sprawie podziału na nowe gromady powiatu oławskiego; w ramach Zarządzenia nr 13 Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej we Wrocławiu z dnia 20 listopada 1954 r. w sprawie ogłoszenia uchwał Wojewódzkiej Rady Narodowej we Wrocławiu z dnia 2 października 1954 r. dotyczących reformy podziału administracyjnego wsi (Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej we Wrocławiu z dnia 3 grudnia 1954 r., Nr. 9, Poz. 71). Od 1973 r. wieś jest częścią gminy wiejskiej OławaUchwała Nr XIX/109/72 Wojewódzkiej Rady Narodowej we Wrocławiu z dnia 13 grudnia 1972 r. w sprawie utworzenia gmin w województwie wrocławskim (Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej we Wrocławiu z dnia 15 grudnia 1972 r., Nr 8, Poz. 165). Do 1975 r. wieś znajdowała się na terenie powiatu oławskiego województwa wrocławskiegoWykaz miast, osiedli i gromad: stan z dn. 1 I 1971 r., Cz. 1. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny – Biuro Spisów, 1971.. W latach 1975–1998 miejscowość należała administracyjnie do pomniejszonego terytorialnie województwa wrocławskiego, a w latach 1990-1998 należała do urzędu rejonowego w Oławie.

Nazwa Nazwa miejscowości wywodzi się od polskiej nazwy psa domowego. Heinrich Adamy w swoim dziele o nazwach miejscowych na Śląsku, wydanym w 1888 r. we Wrocławiu zaliczał niemiecką nazwę wsi "Hühnern" do grupy nazw wsi wywodzących się od nazw zwierząt.

W księdze łacińskiej Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis (pol. Księga uposażeń biskupstwa wrocławskiego) spisanej za czasów biskupa Henryka z Wierzbna w latach 1295–1305 miejscowość wymieniona jest w zlatynizownej formie villa Psarze sive HundernLiber fundationis episcopatus Vratislaviensis online.

W ciągu swojego istnienia Psary nosiły następujące nazwy:

1203 r.: Psar 1288 r.: Psary na przełomie XIII i XIV w.: villa Psarze sive Hundern 1351 r.: Hundern 1358 r.: Hyndern 1420 r.: Hundirn 1471 r.: Hundern 1783 r.: Hünern, także Hünnern do 1945 r.: Hünern (niemiecka nazwa wsi) do 1945 r.: Kurzątków (polska nazwa wsi, wspomniana w tomie IV Słownika geograficznego Królestwa Polskiego z 1883 r.) od 1945 r. najpierw Wielki Kurzątków (nazwa nadana po ustanowieniu administracji polskiejObwieszczenie Pełnomocnika Rządu R.P. na okręg administracyjny Dolnego Śląska z 16.6.1945. Biuletyn nr 1 - przywracający brzmienie historycznych nazw polskich miejscowości Dolnego Śląska), obecnie Psary.

Historia Na terenie obecnej miejscowości Psary w XII w. odbywały się polowania z udziałem księcia wrocławskiego Bolesława I Wysokiego.

Wieś służebna z XII w., o układzie owalnicy z elementami ulicówki w zachodnim krańcu wsi. Mieszkańcy wsi zajmowali się hodowlą psów myśliwskich oraz przygotowaniem ich do polowań. Do ok. 1220 r. wieś należała do książąt wrocławskich. Około 1250 r. wieś należała do rodu Szwabów (Suevi), najpierw do Ulryka Szwaba, kasztelana legnickiego na dworze Henryka I Brodatego, a potem do jego syna, cześnika Konrada, który posiadał majątek w Ścinawie Polskiej i Gaci. Wieś miała powierzchnię 16 łanów czynszowych, a we wsi znajdowały się majątek sołtysa o powierzchni 5 wolnych łanów oraz Widmut (własność kościelna) o powierzchni 2 łanów.

W 1303 r. jako właściciel wsi jest wspomniany pochodzący ze Szwabii archidiakon legnicki i kanonik katedry we Wrocławiu Henryk ze Ścinawy (von Steine), a wieś miała powierzchnię 23 łanów czynszowych. Wieś przeszła następnie w ręce córek brata Henryka, Franczka, mianowicie Zofii i Betki. Obie nie doczekały się potomstwa, zatem majątek (w tym Psary) odziedziczył Bavarus, krewny męża Betki, Mladaty. Do 1360 r. wieś należała do Bavarusa, pochodzącego z czeskiej miejscowości Strakonice, zamordowanego ok. 1360 r. przez rycerza Gebharda von Kittlitza.

W pierwszej połowie XV w. wieś należała do Jana Mladoty, a po jego śmierci ok. 1430 r. wieś należała do jego wdowy Anny. Anna wyszła za mąż za Jana Rollego i podarowała Janowi w wianie majątki należące niegdyś do Jana Mladoty w Gaci, Psarach, Ścinawie i Ścinawie Polskiej. Wieś należała w drugiej połowie XV i w XVI w. do rodu von Oppersdorf wywodzącego się od syna Jana Rollego, który siedzibę miał w Gaci. W drugiej połowie XVI w. do 1597 r. wieś należała do rodu von Schreibendorf, a od 1597 r. do rodu von Stahr. W 1655 r. Psary należały do rodu von Tschammer, w 1664 r. do rodu von Sebottendorf, a w 1665 r. jako właścicielka wsi jest wspomniana Helena Elisabeth von Kottulinsky.

Wieś należała później do rodu von Berger do 1679 r., kiedy Psary nabył ród von Plenkhen. Od 1712 r. we wsi mieściły się kościół katolicki oraz szkoła katolicka, która w 1830 r. miała jednego nauczyciela. W 1719 r. jako właściciele wsi są wspomniani bracia Johann Josef i Johann Adrian von Hoverden-Plencken. Johann Josef w 1719 r. nabył prawa do majątku w Gaci i Psarach, a w 1721 r. bracia zostali wpisani do czeskiego stanu rycerskiego pod nazwiskiem "Hoverd von Plenkhen". W 1722 r. Johann Josef ustanowił w Psarach majorat, obejmujący również Gać. W 1753 r. ród von Plenkhen otrzymał tytuł barona od króla w Prusach Fryderyka II pod nazwiskiem "Hoverd de Plenken". W 1783 r. jako właściciel Psarów jest wspomniany ród von Plencken, który między 1783 a 1797 r. założył wieś "Philippsfeld" (dziś. Maszków). Wieś ta otrzymała nazwę od Philippa von Hoverdena, barona von Plencken. We wsi w 1783 r. znajdował się kościół ewangelicki i kaplica katolicka. W 1786 r. ród von Plencken otrzymał od króla Prus Fryderyka Wilhelma II tytuł hrabiowski.

W 1819 r. dobra kameralne w Psarach należały do hrabiów von Plencken, a w 1830 r. właścicielem wsi był landrat oławski hrabia Emanuel von Hoverden-Plencken, który sprawował funkcję w latach 1805-1841. W 1845 r. wieś należała do hrabiego Eduarda von Hoverden-Plenken, zmarłego w 1872 r., a w 1894 r. jako właściciel dóbr rycerskich we wsi jest wspomniany hrabia Hermann von Hoverden-Plenken, zmarły w 1900 r. W 1845 r. we wsi jest wspomniany przytułek dla ubogich. Ostatnim właścicielem Psar z rodu hrabiów von Hoverden-Plencken był syn Hermanna, Petrus, który zmarł w 1909 r. Majątek w Gaci, Psarach i Maszkowie odziedziczył ród von Strachwitz, którego członkiem był Oskar von Strachwitz, wzmiankowany jako właściciel dóbr rycerskich w Psarach i Maszkowie w 1937 r.

W czasie II wojny światowej najstarszy syn Oskara von Strachwitza i Elżbiety z rodu von Eichendorff, Hubert von Strachwitz (ur. w 1921 r.), zginął 8 sierpnia 1943 r. w trakcie walk pod Charkowem. Pałac z początku XIX w. w Psarach uległ uszkodzeniu w wyniku ciężkich walk między Armią Czerwoną a Wehrmachtem w 1945 r., choć sama wieś poniosła niewielkie zniszczenia. Majątek von Strachwitzów został zajęty przez Armię Czerwoną. Po przejęciu majątku przez państwowe gospodarstwo rolne na początku lat 50. XX w. uszkodzony pałac został rozebrany.

Gospodarka W 1783 r. we wsi znajdował się folwark i młyn. W pierwszej połowie XIX w. we wsi znajdowały się dwie karczmy, młyn wodny, młyn z kieratem napędzany konno, folwark, browar, 2 zakłady rzemieślnicze i 4 sklepy, a także ogród z parkiem i szklarnią. W 1845 r. we wsi odnotowano hodowlę 1800 owiec merynosów i 173 sztuk bydła, a także bażantów w bażantarni, ogrodnictwo zarówno w parku, jak i szklarni oraz uprawę lnu, rzepaku i tytoniu.

W 1885 r. powierzchnia katastralna wsi-gminy jednostkowej (Landgemeinde) wynosiła 267 ha, z czego pola uprawne stanowiły 221 ha, łąki 17 ha, a lasy 15 ha. Dochód netto z podatku gruntowego wynosił 32,13 marek niemieckich za hektar pola, 30,16 marek za hektar łąki i 9,01 marek za hektar lasu. W tym samym roku powierzchnia katastralna obszaru dworskiego (Gutsbezirk) wynosiła 376 ha, z czego pola uprawne stanowiły 266 ha, łąki 53 ha, a lasy 45 ha. Dochód netto z podatku gruntowego wynosił 18,18 marek za hektar pola, 37,90 marek za hektar łąki i 9,25 marek za hektar lasu. W 1931 r. powierzchnia katastralna wsi wynosiła 850,7 ha, a dochód netto z podatku gruntowego wynosił 22,06 reichsmarek za hektar. Najbliższe wsi stacje kolejowe znajdowały się w Małujowicach (Mollwitz) i w Lipkach (Linden).

Po 1945 r. folwark w Psarach został zajęty przez Armię Czerwoną, a na początku lat 50. XX w. w folwarku powstało państwowe gospodarstwo rolne, który rozebrał uszkodzony podczas II wojny światowej pałac z początku XIX w., a w dworze z XVII w. urządził mieszkania dla pracowników PGR-u. Po likwidacji PGR-ów w latach 90. XX w. dwór stał się własnością prywatną.

Krzyż kamienny w Psarach lewo|mały|Krzyż kamienny w Psarach Z XIV w. pochodzi krzyż kamienny we wsi. Krzyż często łączony jest z zabójstwem dokonanym około 1360 r. przez rycerza Gebharda von Kittlitza na Bavarusie von Stinavia z rodu Bavorów ze Strakonic koło Czeskich Budziejowic, właścicielu wsi Psary, Ścinawy Polskiej, Ścinawy i Gaci. Przed radą miejską w Brzegu odbyła się rozprawa, na której rodzinę zamordowanego reprezentowali Fransko (Franczco) i Mladeta (Mladatho), synowie Bavarusa, a w imieniu zabójcy wystąpił Mirsonus z Pogorzelów (Myrzan von Pogarell). Pokuta, którą zadano skazanemu i jego rodzinie nakazywała wysłanie dwóch pielgrzymów - samego Gerharda von Kittlitza do Akwizgranu (do grobu Karola Wielkiego) oraz oddelegowanego kapłana do Rzymu na koszt rodu von Kittlitzów. W Rzymie wysłannik Kittlitzów był zobowiązany uzyskać pisemne poświadczenie od papieża, które miał następnie przekazać wdowie po Bavarusie, Annie. W brzeskich klasztorach franciszkanów i dominikanów Kittlitzowie musieli opłacić tysiąc mszy w intencji ofiary, a także zapłacić główszczyznę (okup za głowę zabitego) jego rodzinie.

Niektóre z takich umów zawierały również nakaz wystawienia przez zabójcę krzyża lub kapliczki (tzw. krzyż pokutny lub pojednania). Jednak umowa dotycząca zabójstwa Bavarusa von Stinavia takiego nakazu nie zawieraAdamska et al. 2004, s. 124, dlatego łączenie opisywanego krzyża z tym zabójstwem nie ma podstaw i jest oparte jedynie na założeniu, że wszystkie stare kamienne krzyże monolitowe, o których nic nie wiadomo, zwłaszcza te z rytami broni, są krzyżami pokutnymi, chociaż w rzeczywistości powód fundacji takiego krzyża może być różnoraki, tak jak każdego innego krzyżaKomorowski 2014, s. 11-12Adamska et al. 2004, s. 120. Hipoteza ta zaczęła być odbierana jako fakt i pojawiała się w lokalnych opracowaniach, informatorach czy przewodnikach jako faktyczna informacja.

Teraźniejszość Wieś posiada sieć wodociągową i jest skanalizowana.

We wsi znajduje się kościół Narodzenia Najświętszej Maryi Panny, będący kościołem filialnym rzymskokatolickiej parafii św. Jakuba Apostoła w Małujowicach, należącej do dekanatu Brzeg-Południe archidiecezji wrocławskiej. We wsi znajduje się też cmentarz parafialny.

We wsi znajduje się również świetlica wiejskaRaport o stanie gminy..., s. 41.

Zabytki Do wojewódzkiego rejestru zabytków wpisane są: kościół filialny pw. Narodzenia Najświętszej Maryi Panny, klasycystyczny z 1713 r. kaplica przy kościele z około 1800 r. dwór (nie istnieje) stajnia-spichlerz, z około 1800 r.

inne zabytki: