Inny świat. Zapiski sowieckie – wspomnienia Gustawa Herlinga-Grudzińskiego, pisane w latach 1949–1950, opublikowane po raz pierwszy w przekładzie angielskim w 1951 roku (pt. A World Apart. A Memoir of the Gulag, później także jako: A World Apart: The Journal of a Gulag Survivor), a następnie po polsku w 1953 w Londynie. W Polsce książka została wydana po raz pierwszy w drugim obiegu przez Niezależną Oficynę Wydawniczą w 1980 r., a oficjalnie w 1989 r. przez wydawnictwo „Czytelnik”. Utwór należy do kręgu literatury obozowej, stanowiąc literackie opracowanie wspomnień autora z jego uwięzienia w łagrze w Jercewie pod Archangielskiem w latach 1940–1942.
Fabuła Książka zawiera szczegółowe, często drastyczne opisy z życia więźniów Gułagu. Narrator opisuje na przykład panujący tam głód, także seksualny, zaspokajany przez tzw. „nocne łowy” który polega na brutalnym wykorzystywaniu nowo przybyłych kobiet. Wspomina wstrząsający incydent zbiorowego gwałtu na kobiecie o imieniu Marusia, czy historię Miszy Kostylewa, który aby uniknąć pracy, celowo wkładał rękę w ogień, a gdy został skazany na wyjazd na Kołymę, co w praktyce oznacza wyrok śmierci, popełnił samobójstwo oblewając się wrzątkiem. Książkę kończy epilog, w którym ma miejsce spotkanie narratora, uwolnionego z obozu, w Rzymie z Żydem, który opowiada o fałszywym donosie, złożonym na trzech Niemców. Żyd oczekuje w znajomym zrozumienia, jednak go nie znajdujeGustaw Herling-Grudziński Inny świat. Zapiski sowieckie, Wydawnictwo Literackie, 2019.
Nawiązania do Dostojewskiego Inny świat zawiera szereg nawiązań do powieści Wspomnienia z domu umarłych Fiodora Dostojewskiego. Odwołania stanowią już sam tytuł oraz poprzedzające utwór motto z Dostojewskiego: Tu otwierał się inny, odrębny świat do niczego niepodobny; tu panowały inne odrębne prawa, inne obyczaje, inne nawyki i odruchy. Podobna jest również konstrukcja utworów – oba podzielone są na dwie części, mają podobną liczbę rozdziałów (22 u Dostojewskiego, 23 z epilogiem u Herlinga-Grudzińskiego). Powtarzają się w nich niektóre motywy (m.in. szpitala, przedstawienia teatralnego wystawianego przez więźniów dla więźniów, nieudanej ucieczki, dnia wolnego i świąt), podobna jest także technika tworzenia rozbudowanych portretów współwięźniów. Zasadniczą różnicą kompozycyjną jest osoba narratora i bohatera: Wspomnienia z domu umarłych oparte są na motywie rękopisu odnalezionego – narrator odczytuje zapiski zmarłego katorżnika Aleksandra Pietrowicza Gorianczykowa; w Innym świecie natomiast narrator jest tożsamy z bohaterem.
Inny świat nawiązuje do powieści Dostojewskiego także w warstwie fabularnej – bohater czyta Wspomnienia z domu umarłych (występujące u Herlinga-Grudzińskiego pt. Zapiski z martwego domu) i rozmyśla na ich temat. Tytuł utworu służy do zatytułowania jednego z rozdziałów, rosyjska powieść odgrywa istotną rolę w życiu jednej z postaci – Natalii Lwowny. Wpływ Zgodnie z rozporządzeniem z 28 czerwca 2024, Inny świat (we fragmentach) jest lekturą szkolną w szkołach średnich w Polsce.
Zobacz też Kanon na koniec wieku „Rzeczpospolitej”
Przypisy
Bibliografia
Linki zewnętrzne Słuchowisko radiowe "Inny świat" w bazie NINATEKA.PL
Kategoria:Literatura emigracyjna po 1939 Kategoria:Literatura łagrowa Kategoria:Polska literatura faktu Kategoria:Polskie utwory autobiograficzne Kategoria:Utwory literackie o II wojnie światowej Kategoria:Utwory literackie z 1951