Jack Nicholson, właśc. John Joseph Nicholson (ur. 22 kwietnia 1937 w Neptune City) – amerykański aktor, reżyser, scenarzysta i producent filmowy. Uznawany za jednego z najsławniejszych i najczęściej nagradzanych aktorów w historii kina. Odgrywał role postaci komiksowych, romantycznych głównych bohaterów, antybohaterów, jak i złoczyńców, w wielu filmach grał „wiecznego outsidera, sardonicznego włóczęgę”, zbuntowanego przeciwko strukturze społecznej. Postacie grane przez niego często cechuje ekscentryczny, neurotyczny bądź psychopatyczny charakter.
Do najsławniejszych filmów z Nicholsonem w roli głównej należą: Swobodny jeździec (1969), Chinatown (1974), Lot nad kukułczym gniazdem (1975), Lśnienie (1980), Czułe słówka (1983), Honor Prizzich (1985), Batman (1989), Dwóch Jake’ów (1990; jest także reżyserem filmu), Ludzie honoru (1992), Lepiej być nie może (1997), Schmidt (2002), Dwóch gniewnych ludzi (2003), Lepiej późno niż później (2003), Infitracja (2006). Odrzucił wiele proponowanych mu ról, wśród nich byli m.in.: Michael Corleone w Ojcu chrzestnym (1972), Roy Neary w Bliskich spotkaniach trzeciego stopnia (1977), Kaligula w filmie o tym samym tytule (1979), kapitan Willard w Czasie apokalipsy (1979), Paul Sheldon w Misery (1990), Nixon w filmie o tym samym tytule (1995) oraz tytułowi bohaterowie Egzorcysty (1973) i Harry’ego Angela (1987).
Trzykrotny laureat Oscara: za rolę w filmach: Lot nad kukułczym gniazdem (1975), Czułe słówka (1983) i Lepiej być nie może (1997), był także nominowany do tej nagrody za role w filmach: Swobodny jeździec (1969), Pięć łatwych utworów (1970), Ostatnie zadanie (1973), Chinatown (1974), Czerwoni (1981), Honor Prizzich (1985), Chwasty (1987), Ludzie honoru (1992), Schmidt (2002). Łącznie był 12-krotnie nominowany do Oscara, dzięki czemu jest najczęściej nominowanym aktorem płci męskiej w historii tych nagród, a także jedynym – obok Michaela Caine’a – aktorem nominowanym do Oscara w każdej dekadzie od lat 60. do lat 2000. Jest także laureatem m.in. sześciu Złotych Globów oraz nagrody Amerykańskiego Instytutu Filmowego za całokształt twórczości (w 1994) i Kennedy Center Honor (w 2001). Jest aktywnym członkiem Amerykańskiej Akademii Filmowej.
Rodzina i edukacja Urodził się 22 kwietnia 1937 w Bellevue Hospital na Manhattanie w stanie Nowy Jork. Matka Nicholsona, (1918 – 31 lipca 1963), była tancerką pochodzenia irlandzkiego, angielskiego, niemieckiego i walijskiego, która występowała pod pseudonimem June Nilson [data dostępu: 2010-03-31] . Nicholson nigdy nie poznał prawdy o tym, kim jest jego biologiczny ojciec. Według jednej z teorii był nim włosko-amerykański showman Donald Furcillo (1909–1997), za którego jego matka wyszła w 1936, jednak rozstała się z nim wkrótce po tym, jak zdała sobie sprawę, że mężczyzna jest już żonatyJune and Don's Certificate of Marriage . Inna teoria głosi, że biologicznym ojcem Nicholsona mógł być łotewski pianista i właściciel studia tanecznego Eddie King. Według innych źródeł, sama kobieta nie była pewna tożsamości ojca swojego syna. Rodzice matki – John Nicholson (dekorator witryn sklepowych) i Ethel May Nicholson (szwaczka i malarka, zm. 6 stycznia 1970) – zgodzili się na wychowanie dziecka jako własne, bez ujawniania jego prawdziwego pochodzenia, tym samym Jack uważał swoją matkę za swoją siostrę. Prawdy o swojej rodzinie i o tym, że jest nieślubnym dzieckiem, dowiedział się dopiero w 1974 od redaktorów tygodnika „Time”. June Nicholson w trakcie II wojny światowej wyszła za pilota testowego, Murraya „Boba” Hawleya jra., z którym miała córkę Pamelę (ur. 1946) i syna, Murraya jra. Nicholson często odwiedzał Hawleyów w ich domu. Zastępczym ojcem dla chłopca stał się jednak mąż jego ciotki Lorraine, kierownik pociągu i były futbolista George Smith.
Identyfikował się jako Irlandczyk, porównując się do dramaturga Eugene’a O’Neilla, którego zagrał w filmie Czerwoni (1981). Powiedział: „Nie mówię, że jestem tak ciemny jak on, ale jestem pisarzem, jestem Irlandczykiem, miałem problemy z moją rodziną”.
Pierwsze lata życia spędził przy Steiner Avenue 2 w dzielnicy Neptune City w stanie New JerseyINTERVIEW / Great film, Jack, now let's talk about you: Jack Nicholson [data dostępu: 1993-02-23] Jack Nicholson w bazie FamilySearch.org . Był otyłym dzieckiem i młodocianym chuliganem o wybuchowym charakterze, jednocześnie uchodził za osobę przyjacielską i otwartą, choć pozbawioną pewności siebie. Był fanem komiksów, w tym serii o Batmanie – jego ulubioną postacią był Joker. Interesował się sportem, szczególnie futbolem amerykańskim, baseballem i koszykówką, a jego idolem z dzieciństwa był baseballista Joe DiMaggioJack Nicholson Receives Cecil B Demille Award – Golden Globes 1999 [data dostępu: 2011-01-29] .
Przed rozpoczęciem szkoły średniej przeprowadził się z rodziną do mieszkania przy 505 Mercer Avenue w w stanie New Jersey; jednym z jego klasowych kolegów był Russell Schweickart, późniejszy astronauta. Uczęszczał do pobliskiego , w której w 2001 jego imieniem nazwano szkolną aulę oraz nagrody przyznawane uczniom wykazującym wybitne zdolności aktorskie. W okresie licealnym pisał artykuły sportowe do szkolnej gazetki „The Blue and Gray”. Jako nastolatek dorabiał, nosząc kije golfowe i pracując jako ratownik morski. W okresie dorastania stał się przystojnym mężczyzną z „zadziornymi brwiami, urzekającym spojrzeniem, idealnym nosem, szerokim uśmiechem i lśniącym, równym uzębieniem”. Po zdaniu matury we wrześniu 1954 poleciał do Los Angeles, gdzie zamieszkał z matką (którą wówczas uważał za swoją siostrę). Dorabiał, pracując w sklepie z zabawkami.
Służba wojskowa W 1957 wstąpił do , a po ukończeniu podstawowego szkolenia w bazie Sił Powietrznych Stanów Zjednoczonych w Lackland Air Force Base wykonywał weekendowe ćwiczenia i odbył dwutygodniowe szkolenie jako strażak przydzielony do jednostki z siedzibą na lotnisku . Podczas kryzysu berlińskiego w 1961 został powołany na kilkumiesięczną przedłużoną służbę czynną i został zwolniony pod koniec poboru w 1962.
Kariera Początki kariery Zafascynował się kinem, od kiedy obejrzał film Idąc moją drogą (Going My Way, 1944) z Bingiem Crosbym i Barrym Fitzgeraldem. W okresie licealnym pracował jako pomocnik kierownika kina. Jego ulubionymi aktorami byli Henry Fonda i Marlon Brando. O tym drugim kiedyś powiedział: „Wywarł na mnie silny wpływ. Dzisiaj ludziom, których nie było, trudno jest zdać sobie sprawę z wpływu, jaki Brando wywarł na publiczność. (...) Zawsze był patronem aktorów”. W późniejszym okresie idolami Nicholsona byli także: Federico Fellini, Roberto Rossellini, Michelangelo Antonioni, Ingmar Bergman i Luchino Visconti, za swoje wzory aktorstwa uznawał też Charleya Grapewina, Waltera Hustona, Waltera Brennana, Edwarda Arnolda, Charlesa Bickforda, Spencera Tracy’ego, Humphreya Bogarta i Steve’a Cochrana, a za swoją ulubioną aktorkę uważał Bette Davis.
Zapragnął zostać aktorem, odkąd obejrzał film The Babe Ruth Story (1948) z Williamem Bendiksem. W czasach licealnych wystąpił w roli szaleńca w szkolnym przedstawieniu The Curious Savage Johna Patricka. W maju 1955 rozpoczął pracę w kancelarii działu filmów rysunkowych wytwórni MGM z siedzibą w Culver City. Po jakimś czasie dostał propozycję pracy animatora, ale odmówił, powołując się na chęć zostania aktorem. Zwrócił na siebie uwagę producenta filmowego Joe Pasternaka, jednak zignorował jego rady, by udał się na lekcje dykcji i gry aktorskiej. Zamiast tego zaczął chodzić na castingi i zatrudnił agenta, Freda Katza, który jednak nie znalazł mu żadnej pracy.
W 1957 odbył staż w Players’ Ring Theatre na Santa Monica Boulevard, gdzie zagrał niewielką rolę w spektaklu Tea and Sympathy. Później zagrał kolejne małe role w spektaklach teatralnych, a także w telewizyjnych operach mydlanych. Utraciwszy pracę w dziale animacji studia MGM, którego zostało zamknięte, przez prawie rok żył z zasiłku dla bezrobotnych. Po tym czasie został zatrudniony jako aktor w programach telewizyjnych Matinee Theater i Divorce Court. Pobierał lekcje aktorstwa u Jeffa Coreya, Erika Morrisa i Martina Landaua. Uczył się także w Actors Studio w Los Angeles. mały|Nicholson jako Wilbur Force w filmie Sklepik z horrorami (1960) Niedługo po nawiązaniu współpracy z agentem Byronem Griffithem w 1957 zadebiutował tytułową rolą Jimmy’ego Wallace’a, wrażliwego licealisty, który staje się młodocianym przestępcą, w niskobudżetowym dramacie młodzieżowym Joe Addisa (1958). Przez kolejną dekadę kontynuował współpracę z producentem filmu, Rogerem Cormanem, występując w kilku reżyserowanych i produkowanych przez niego filmach klasy B: zagrał masochistycznego pacjenta dentysty i przedsiębiorcy pogrzebowego Wilbura Force’a w komedii grozy Sklepik z horrorami (Little Shop of Horrors, 1960), Rexforda Bedlo (syna czarodzieja, dr. Adolphusa Bedlo) w filmie Kruk (The Raven, 1963), francuskiego oficera Andre Duvaliera uwiedzionego przez złego ducha w filmie Strach (The Terror, 1963; na planie zadebiutował jako reżyser, realizując jedną ze scen) i Gino w dramacie gangsterskim Masakra w dniu świętego Walentego (The St. Valentine’s Day Massacre, 1967).
Poza współpracą z Rogerem Cormanem wystąpił także w filmach innych reżyserów. W 1960 pojawił się w trzech filmach: zagrał nastolatka w niskobudżetowej produkcji Richarda Rusha (Too Soon to Love), gangstera Weary’ego Reilly w wielkobudżetowym dramacie Irvinga Lernera Studs Lonigan i psychopatycznego zabójcę, Johnny’ego Varrona, głównego bohatera filmu Harveya Bermana Pętla (The Wild Ride). Następnie zagrał w westernie Johna A. Bushelmana The Broken Land (1962), a na planie filmu wykorzystał umiejętność jazdy konno, której nauczył się w stadninie Sam’s Rocking House Stables w Griffith Park w hrabstwie Burbank. W międzyczasie zmienił agenta na Sandy’ego Breslera. Zaczął też pisać swoje pierwsze scenariusze, w tej roli zadebiutował filmem akcji Jacka Leewooda (Thunder Island, 1963), który współtworzył z Donem Devlinem. W pierwszej połowie lat 60. wystąpił także w wielkobudżetowym filmie Joshui Logana Ensign Pulver (1963).
W 1964 rozpoczął współpracę z Montem Hellmanem, grając w reżyserowanym przez niego filmie wojennym (1964) oraz w filmie (1964), a także w westernach: Niesłusznie oskarżeni (Ride in the Whirlwind, 1966) i (The Shooting, 1966), których był także producentem.
W 1967 zagrał jedną z głównych ról w filmach motocyklowych: Aniołowie Piekła (Hell’s Angels on Wheels, 1967) i Rozróba (Rebel Rousers, 1967), jednak za występ w obu zebrał krytyczne recenzje. W tym samym roku kinową premierę miał napisany przez niego dramat w reżyserii Rogera Cormana Podróż (The Trip), który przyniósł zysk w wysokości 6 mln dol.. Peter Fonda po przeczytaniu scenariusza był pod ogromnym wrażeniem umiejętności pisania scenariuszy przez Nicholsona i uważał, że może to być świetny film, jednak był rozczarowany tokiem akcji filmu, za co obwiniał montaż, który przekształcił go w „przewidywalny” film. Nicholson był także scenarzystą filmu psychodelicznego Richarda Rusha Dzieci miłości (Psych-Out, 1968), w którym zagrał rockandrollowca „Stoneya”, a także współautorem scenariusza i współprocentem (z Bobem Rafelsonem) filmu (Head, 1968).