Diecezja włocławska () – jedna z trzech diecezji obrządku łacińskiego w metropolii gnieźnieńskiej w Polsce. Ustanowiona w XII wieku, jako jedna z pierwszych na ziemiach polskich.
Historia mały|Bazylika katedralna Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny we Włocławku thumb|Pałac biskupi we Włocławku mały|Wyższe Seminarium Duchowne we Włocławku Biskupstwo włocławskie powołano w roku 1123/1124. Przypuszczalnie powołano je w celu chrystianizacji Prus, a jednocześnie powołane biskupstwo kruszwickie miało na celu chrystianizację Pomorza Gdańskiego. Gdy podjęte w roku 1140/1141 próby ogarnięcia misją chrześcijańską Prus nie powiodły się, doszło w połowie XII wieku do scalenia biskupstwa kruszwickiego i włocławskiegoGerard Labuda, Początki diecezjalnej organizacji kościelnej na Pomorzu i Kujawach w XI i XII wieku, Zapiski Historyczne, 33, 1968, s. 361-402..
Oba biskupstwa połączono prawdopodobnie 4 kwietnia 1148 roku, gdy diecezja otrzymała bullę protekcyjną papieża Eugeniusza III, wystawioną dla biskupa włocławskiego Warnera. Pierwsza katedra romańska we Włocławku znajdowała się w rejonie posesji Gdańska 1 i Bednarska 2. Diecezja włocławska do XIX wieku była nazywana diecezją kujawską lub kujawsko-pomorską (należało do niej Pomorze Gdańskie). W dniu 16 sierpnia 1569 przez bpa Stanisława Karnkowskiego erygowane zostało pierwsze w Królestwie Polskim – Wyższe Seminarium Duchowne we Włocławku. Miastem rezydencjonalnym biskupów włocławskich był Wolbórz, gdzie wzniesiono Pałac Biskupów Kujawskich. Swoją siedzibę biskupi włocławscy mieli też na Biskupiej Górce na przedmieściach Gdańska.
W latach 1818–1925 tradycje diecezji kujawskiej przejęła diecezja kujawsko-kaliska. W 1925 została przywrócona jako diecezja włocławska. 25 marca 1992 bullą papieża Jana Pawła II Totus Tuus Poloniae populus, wyłączającą pięć dekanatów z miastem Kalisz, utworzono diecezję kaliską.
Na przestrzeni wieków administracyjnie należała do: metropolii gnieźnieńskiej (do 1818); metropolii warszawskiej (1818–1925); metropolii gnieźnieńskiej i poznańskiej, będących w unii personalnej aeque principaliter (1925–1946); metropolii gnieźnieńskiej (od 1946).
Wśród świętych i błogosławionych związanych z diecezją włocławską znajdują się: św. św. Pięciu Braci Męczenników (zm. 1003) – pierwsi polscy męczennicy; św. Faustyna Kowalska (zm. 1938) – siostra zakonna ze Zgromadzenia Sióstr Matki Miłosierdzia, apostołka Miłosierdzia Bożego, wizjonerka, urodzona w Głogowcu; św. Maksymilian Maria Kolbe (zm. 1941) – franciszkanin konwentualny, prezbiter, męczennik z Auschwitz, urodzony w Zduńskiej Woli; bł. Bogumił z Dobrowa (zm. XII wiek) – arcybiskup gnieźnieński, pustelnik; bł. Leon Nowakowski (zm. 1939) – prezbiter, męczennik z Piotrkowa Kujawskiego; bł. Józef Kurzawa (zm. 1940) – prezbiter, męczennik z Osięcin; bł. Wincenty Matuszewski (zm. 1940) – prezbiter, męczennik z Osięcin; bł. Tadeusz Dulny (zm. 1942) – alumn, męczennik z Dachau; bł. Edward Grzymała (zm. 1942) – prezbiter, męczennik z Dachau; bł. Dominik Jędrzejewski (zm. 1942) – prezbiter, męczennik z Dachau; bł. Henryk Kaczorowski (zm. 1942) – prezbiter, rektor Wyższego Seminarium Duchownego we Włocławku, męczennik; bł. Bronisław Kostkowski (zm. 1942) – alumn, męczennik z Dachau; bł. Józef Straszewski – (zm. 1942) – prezbiter, męczennik z Dachau bł. Michał Kozal (zm. 1943) – biskup pomocniczy włocławski, męczennik z Dachau; bł. Stefan Wyszyński (zm. 1981) – prymas Polski, prezbiter diecezji włocławskiej, rektor Wyższego Seminarium Duchownego we Włocławku; bł. Jerzy Popiełuszko (zm. 1984) – prezbiter, męczennik, zamordowany przez funkcjonariuszy Służby Bezpieczeństwa na tamie włocławskiej.
Biskupi
thumb|Krzysztof Wętkowski – biskup diecezjalny
Biskup diecezjalny bp Krzysztof Wętkowski – ordynariusz włocławski od 2021
Biskupi seniorzy bp Wiesław Mering – biskup diecezjalny w latach 2003–2021, senior od 2021 bp Stanisław Gębicki – biskup pomocniczy w latach 2000–2020, senior od 2020
Patroni diecezji Święty Józef; Błogosławiony Bogumił.
Od 1818 roku na terenie diecezji znalazł się Kalisz ze swoim sanktuarium św. Józefa. Łaskami słynący obraz Świętej Rodziny, gdzie św. Józef był szczególnie czczony, został ozdobiony koronami papieskimi już w 1796 roku. To zdaniem historyków było przyczyną obrania tego świętego za patrona diecezji. Dzięki staraniom bpa Wincentego Popiela, w 1880 roku Stolica Apostolska wydała dekret ustanawiający głównym patronem diecezji św. Józefa. Sanktuarium św. Józefa znajduje się we Włocławku. Drugim patronem został obrany błogosławiony Bogumił z Dobrowa.
Sanktuaria mały|sanktuarium i bazylika Najświętszej Maryi Panny Licheńskiej w Licheniu Starym mały|Sanktuarium Urodzin i Chrztu św. Faustyny w Świnicach Warckich rejon koniński sanktuarium bł. Bogumiła w Dobrowie sanktuarium Przemienienia Pańskiego w Galewie sanktuarium Matki Bożej Bolesnej Królowej Polski w Licheniu Starym sanktuarium Matki Bożej Bolesnej w Skulsku sanktuarium Urodzin i Chrztu św. Siostry Faustyny w Świnicach Warckich rejon sieradzki sanktuarium Matki Bożej Księżnej Ziemi Sieradzkiej w Charłupii Małej sanktuarium św. Maksymiliana Kolbe w Zduńskiej Woli sanktuarium św. Józefa w Sieradzu rejon włocławski sanktuarium Matki Bożej Łaskawej Księżnej Kujaw w Błennie sanktuarium Matki Bożej Zwycięskiej w Brdowie sanktuarium Męczenników Eucharystii i Jedności Kapłańskiej w Osięcinach sanktuarium Matki Bożej Pani Kujaw w Ostrowąsie sanktuarium Matki Bożej Nieustającej Pomocy w Radziejowie sanktuarium Matki Bożej Łaskawej Niezawodnej Nadziei we Włocławku sanktuarium Męczeństwa bł. Jerzego Popiełuszki we Włocławku sanktuarium św. Józefa we Włocławku
Bazyliki mniejsze bazylika katedralna Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny we Włocławku – tytuł nadany w 1907 r. przez papieża Piusa X bazylika Najświętszej Maryi Panny Licheńskiej w Licheniu Starym – tytuł nadany 2 lutego 2005 r. przez papieża Jana Pawła II bazylika Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Zduńskiej Woli – tytuł nadany 28 listopada 2008 r. przez papieża Benedykta XVI bazylika kolegiacka Wszystkich Świętych w Sieradzu – tytuł nadany 19 marca 2018 r. przez papieża Franciszka bazylika kolegiacka Wniebowzięcia NMP w Uniejowie – tytuł nadany 8 kwietnia 2025 r. przez papieża Franciszka
Kapituły kapituła katedralna włocławska przy bazylice katedralnej Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny we Włocławku – prepozyt: ks. infułat Janusz Gręźlikowski kapituła kolegiacka ciechocińska przy kolegiacie Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Ciechocinku – prepozyt: ks. prałat Marcin Filas kapituła kolegiacka sieradzka przy bazylice kolegiackiej Wszystkich Świętych w Sieradzu – prepozyt: ks. infułat Marian Bronikowski kapituła kolegiacka uniejowska przy bazylice kolegiackiej Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Uniejowie – prepozyt: ks. infułat Andrzej Ziemieśkiewicz
Statystyka rok ludność kapłani parafie ochrzczeni mieszkańców % liczba diecezjalni zakonni ochrzczonych nakapłana 1950 994 000 1 004 000 99,0 431 361 70 2306 249 1970 953 000 956 000 99,7 593 495 98 1608 258 1980 1 086 590 1 094 680 99,3 621 509 112 1749 273 1990 1 052 728 1 103 042 95,4 671 568 103 1568 300 2000 844 255 864 732 97,6 622 497 125 1357 256 2002 847 428 866 075 97,8 629 504 125 1347 256 2004 839 694 859 725 97,7 640 507 133 1312 256 2010 767 511 775 245 99,0 555 465 90 1382 232 2017 754 621 746 339 98,9 637 523 114 1171 2332021748 506758 34898,75944881061277233
Podział administracyjny Diecezja włocławska podzielona jest na 33 dekanaty: 380px
Miasta diecezji thumb|Kościół św. Bartłomieja w Koninie thumb|Bazylika kolegiacka Wszystkich Świętych w Sieradzu thumb|Bazylika Wniebowzięcia NMP w Zduńskiej Woli thumb|Kościół Najświętszego Serca Pana Jezusa w Turku thumb|Kościół Podwyższenia Krzyża Świętego w Kole
+ Miasta diecezji włocławskiej herb miasto dekanat województwo powiat ludnośćhttp://www.polskawliczbach.pl, na podstawie danych GUS. liczba parafii24px Włocławek włocławski Iwłocławski II kujawsko-pomorskie Włocławek 111752 1324px Konin koniński Ikoniński IIkoniński III wielkopolskie Konin 74834 1024px Sieradz sieradzki Isieradzki IIzduńskowolski łódzkie sieradzki 42570 524px Zduńska Wola (oprócz osiedla Karsznice) zduńskowolski łódzkie zduńskowolski 42374Parafia położona na osiedlu Karsznice administracyjnie podlega archidiecezji łódzkiej. 424px Turek turecki wielkopolskie turecki 27311 324px Koło kolski wielkopolskie kolski 22227 324px Lipno lipnowski kujawsko-pomorskie lipnowski 14592 228x28px Aleksandrów Kujawski aleksandrowski kujawsko-pomorskie aleksandrowski 12270 224px Ciechocinek nieszawski kujawsko-pomorskie aleksandrowski 10586 124px Kłodawa kłodawski wielkopolskie kolski 6530 124px Radziejów radziejowski kujawsko-pomorskie radziejowski 5638 224px Brześć Kujawski brzeski kujawsko-pomorskie włocławski 4660 124px Piotrków Kujawski piotrkowski kujawsko-pomorskie radziejowski 4490 124px Sompolno sompoleński wielkopolskie koniński 3587 124px Kowal kowalski kujawsko-pomorskie włocławski 3544 124px Tuliszków tuliszkowski wielkopolskie turecki 3322 124px Warta warcki łódzkie sieradzki 3258 224px Ślesin ślesiński wielkopolskie koniński 3135 124px Lubraniec lubraniecki kujawsko-pomorskie włocławski 3052 124px Uniejów uniejowski łódzkie poddębicki 3011 124px Izbica Kujawska izbicki kujawsko-pomorskie włocławski 2677 124px Rychwał tuliszkowski wielkopolskie koniński 2379 124px Dąbie kłodawski wielkopolskie kolski 2017 124px Kikół lipnowski kujawsko-pomorskie lipnowski 1994124px Szadek szadkowski łódzkie zduńskowolski 1957 124px Nieszawa nieszawski kujawsko-pomorskie aleksandrowski 1914 124px Chodecz chodecki kujawsko-pomorskie włocławski 1885 124px Przedecz kłodawski wielkopolskie kolski 1690 124px Dobra dobrski wielkopolskie turecki 1396 124px Lubień Kujawski chodecki kujawsko-pomorskie włocławski 1391 124px Bobrowniki szpetalski kujawsko-pomorskie lipnowski 1104 1
Zobacz też „Schematyzm Diecezji Włocławskiej” Biskupi włocławscy Podział administracyjny Kościoła katolickiego w Polsce
Przypisy
Bibliografia Ks. Witold Zdaniewicz, Ks. Sławomir H. Zaręba, Robert Stępisiewicz Wykaz parafii w Polsce 2006 (s. 757–773) Instytut Statystyki Kościoła Katolickiego SAC. Warszawa 2006 .
Linki zewnętrzne Diecezja włocławska Seria Monumenta Historica Dioeceseos Wladislaviensis T.1 – T.25, Wladislaviae 1881–1912. Kopia cyfrowa w KPBC Stanisław Chodyński Biblioteka Kapituły Włocławskiej, Włocławek 1949 Statuta synodalia dioecesis Wladislaviensis et Pomeraniae / collegit et edidit Zeno Chodyński, Warszawa 1890