thumb|Języki i dialekty Półwyspu Iberyjskiego

Język portugalski (port. , ) – język z grupy romańskiej języków indoeuropejskich, którym posługuje się ponad 250 mln osób (jako ojczystym, zaś w ogóle po portugalsku mówi ponad 270 mln osób), zamieszkujących Portugalię oraz byłe kolonie portugalskie: Brazylię, Mozambik, Angolę, Gwineę Bissau, Gwineę Równikową, Wyspy Świętego Tomasza i Książęcą, Republikę Zielonego Przylądka, Timor Wschodni oraz Makau. We wszystkich tych krajach objęty jest statusem języka urzędowego.

Językiem portugalskim mówi się także w krajach, gdzie jest pozbawiony statusu urzędowego. Są to: Stany Zjednoczone, Francja, Południowa Afryka, Wielka Brytania, Wenezuela, Kanada, Szwajcaria, Niemcy, Hiszpania, Australia, Luksemburg, Indie, Belgia, UrugwajEthnologue report for language code: porGoverno uruguaio torna obrigatório ensino do português – 05/11/2007 – Lusa, Argentyna, Kuba, Sri Lanka, Bermudy, Holandia, Barbados i Irlandia.

Kraje, w których portugalski jest językiem urzędowym, współpracują ze sobą w ramach założonej w 1996 Wspólnoty Państw Portugalskojęzycznych.

Portugalski język literacki oparty jest na dialekcie północnym. Najstarsze zapisy w tym języku pochodzą z XII wieku.

Warianty Język portugalski występuje w dwóch usankcjonowanych standardach: brazylijskim i europejskim. Oprócz wspomnianych standardów istnieją liczne nieznormalizowane dialekty, różniące się głównie cechami wymowy.

Standard brazylijski funkcjonuje tylko w Brazylii, chociaż Brazylia ma trzy razy więcej mieszkańców niż wszystkie inne kraje portugalskojęzyczne razem wzięte. Standard europejski funkcjonuje w Portugalii i portugalskojęzycznych krajach afrykańskich (Angola, Mozambik itp.). Próby uznania portugalskiego używanego w krajach afrykańskich za trzeci oficjalny wariant języka portugalskiego nie zakończyły się dotychczas sukcesem. W wyniku tego wszelkie odrębności względem europejskiej portugalszczyzny, spotykane w mowie krajów afrykańskich, traktowane są jako typowe różnice dialektalne – nie został tu wypracowany odrębny standard. Odmienna sytuacja panuje w przypadku – wyraźnie odrębnych języków kreolskich, używanych na co dzień przez mieszkańców niektórych portugalskojęzycznych krajów afrykańskich (Republika Zielonego Przylądka, Gwinea Bissau).

Fonetyka i gramatyka standardu europejskiego opierają się na języku mówionym z Lizbony i pobliskich terenów (dlatego czasami mowa o normie lizbońskiej). Standard brazylijski ukształtował się zaś na fundamencie portugalszczyzny z regionu Rio de Janeiro (stąd norma ta jest nazywana wariantem lub ).

Dialekty standardowego języka portugalskiego

Odmiany języka portugalskiego na świecie brazylijska

Każda odmiana języka portugalskiego na świecie dzieli się na swoje dialekty regionalne.

Wymowa (wariant europejski) Charakterystyczną cechą wymowy portugalskiej (istniejącą tylko w wariancie europejskim) jest redukcja (ścieśnienie albo skrócenie) samogłosek w sylabach nieakcentowanych. Najbardziej jest to widoczne w przypadku samogłoski e, która w sylabach nieakcentowanych praktycznie zanika. Istnieją niepotwierdzone naukowo hipotezy, że owa redukcja pojawiła się w jęz. portugalskim pod wpływem północnoafrykańskich dialektów jęz. arabskiego, które również posiadają podobną cechę.

LiteraWymowaPrzykładaW sylabie akcentowanej jak po polsku (z wyjątkiem pozycji przed l plus inna spółgłoska, przed m i przed n) (samochód)W sylabie akcentowanej przed m i przed n zbliżone do a w angielskim słowie , tylko krótsze. (ścieżka)Przed l plus inna spółgłoska (zarówno w sylabie akcentowanej jak i nieakcentowanej) jak nieistniejąca w polskim tylnojęzykowa głoska, zbliżona do a w angielskim . (wysoki)W sylabie nieakcentowanej zbliżone do a w angielskim , tylko krótsze. (niesie)áJak polskie a (łatwy)âZbliżone do a w angielskim , tylko krótsze (kibicować)bNa początku wyrazu i po spółgłosce jak polskie b (dobrze), (gołąb)W innych pozycjach (np. pomiędzy samogłoskami) jak polskie b wymawiane z niedomkniętymi ustami (głowa)cPrzed a/o/u lub spółgłoską jak polskie k. (kultura)Przed e/i jak polskie s. (nauka)Zbitkę ch wymawia się jak polskie sz (deszcz)dNa początku wyrazu i po l, n i r tak samo jak polskie d (warcaby), (rozkaz)W innych pozycjach (np. pomiędzy samogłoskami) – jak polskie d, ale z językiem pozostającym między zębami (dziękuję)eW niektórych sylabach akcentowanych wymawiane jako e otwarte, czyli takie jak w polskim (ziemia)W innych sylabach akcentowanych wymawiane jako e zamknięte, nieistniejące w polskim, ale zbliżone do sposobu, w jaki wymawiamy e w niemieckim , tylko krótsze (wosk)W sylabach nieakcentowanych jako e zamknięte (na początku wyrazu) lub bardzo krótkie y (w innych pozycjach) (edytować), (mleko)éJako e otwarte, czyli takie jak w polskim (niebo)êJako e zamknięte, nieistniejące w polskim, ale zbliżone do sposobu, w jaki wymawiamy e w niemieckim , tylko krótsze (exodus)fJak po polsku. (odległy)gPrzed spółgłoską lub a/o/u jak polskie g. (piwnica)Przed e/i jak polskie ż. (obejmować)Gu przed a/o/u, a także w wyjątkach przed e/i (patrz niżej), jak gł. (woda)Gu przed e/i jak polskie g. (nieść)hNieme (nie wymawia się). (hotel)i, íJak po polsku. (akustyka)jJak polskie ż. (sowa)lW większości pozycji podobne do polskiego kresowego ł, (wioska)Zbitkę lh wymawia się miękko, jak rosyjskie . (lustro)mPo samogłosce nazalizuje ją (patrz niżej).W przeciwnym wypadku tak, jak po polsku. (alarm)nPo samogłosce nazalizuje ją (patrz niżej).W przeciwnym wypadku tak, jak po polsku. (chmura)Nh wymawia się jak polskie ń/ni (jak w polskim lazania) (pieniądze)oW niektórych sylabach akcentowanych wymawiane jako o otwarte, czyli podobne do polskiego (miska)W innych sylabach akcentowanych wymawiane jako o zamknięte, nieistniejące w jęz. polskim, które wymawia się trochę jak polskie ło (pan)Nieakcentowane (z wyj. na początku słowa, gdzie nawet w sylabie nieakcentowanej jest wymawiane jako o otwarte lub zamknięte) wymawia się jak polskie u. (mamy)Zbitka literowa ou wymawiana jest zawsze jako o zamknięte, nieistniejące w jęz. polskim, które wymawia się trochę jak polskie ło (mało)óJako o otwarte, czyli takie jak w polskim (kopia)ôJako o zamknięte, nieistniejące w jęz. polskim, które wymawia się trochę jak polskie ło (kłaść)pJak po polsku. (zacieśniać)qQu przed a/o/u, a także w wyjątkach przed e/i (patrz niżej), jak polskie kł. (cztery)Przed e/i qu wymawia się jak polskie k. (identyfikować)rNa początku wyrazu oraz rr mocno lub gardłowo jak po francusku. (korek), (żelazo)W pozostałych przypadkach łagodnie jak po polsku lub po japońsku. (aktorka)sPo spółgłosce i na początku wyrazu jak polskie s. (absurd)Pomiędzy samogłoskami jak polskie z. (oskarżać)Przed spółgłoską bezdźwięczną jak polskie sz. (sierpień)Przed spółgłoską dźwięczną jak polskie ż. (począwszy od)Ss wymawia się jak polskie s. (rozpuszczać się)tJak po polsku. (wypadek)u, úJak po polsku. (igła)vJak polskie w. (aktywny)xPrzed spółgłoską, na początku wyrazu lub sylaby, a także w złożeniach // przed samogłoską: jak polskie sz. (znakomity)Pomiędzy samogłoskami zazwyczaj jak polskie s. (następny)Wyjątkowo (głównie w wyrazach obcych) jak polskie ks. (taksówka)Ex przed samogłoską wymawia się ehz. (istnieć)zNa początku słowa, sylaby lub pomiędzy samogłoskami jak polskie z. (niebieski)Przed spółgłoską jak polskie ż lub sz, zależnie, czy dźwięczna, czy bezdźwięczna. (szczęśliwy kot)

Wyjątki Wymawiane u: Normalnie , , , wymawiamy odpowiednio ge, gi, ke, ki. Czasami jednak geneza wyrazu nakazuje wymawiać u w takim złożeniu.

Przykład: (język) > (lingwista)

W niektórych wyrazach e wymawia się prawie jak a.

Przykłady: (młyn wodny), (drewno opałowe)

Znaki diakrytyczne Akut () (´) Otwiera samogłoskę i nadaje akcent wyrazowy. Zatem á, é, í, ó, ú wymawia się tak, jak polskie a, e, i, o, u.

Cedylla () (¸) Tylko w postaci ç; wymawia się jak polskie s.

Cyrkumfleks () (ˆ) Zamyka samogłoskę a lub e i nadaje akcent wyrazowy. Pozostałe samogłoski nie zamykają się, nie przyjmują więc cyrkumfleksu. â, ê, ô

Grawis () (`) Tego znaku używa się w skróconej formie, w której przyimek a łączy się z przedimkiem lub zaimkiem, np.: a + a = à, a + as = às, a + aquilo = àquilo. a + aquele = àquele. a + aquela = àquela.

Tylda () (˜) Nasalizuje samogłoskę.

Diereza () (¨) Oddziela dwie samogłoski, zapobiegając powstaniu dyftongu. Tylko w brazylijskim. Usunięte w wyniku reformy ortograficznej podpisanej w roku 1990, a wprowadzonej w 2009, mającej na celu ujednolicenie normy europejskiej i brazylijskiej.

Podstawowe różnice między normą brazylijską a europejską Norma brazylijska różni się znacznie od normy europejskiej. Różnice obejmują:

a) wymowę

W wariancie brazylijskim, w przeciwieństwie do europejskiego, nie występuje redukcja samogłosek w sylabach nieakcentowanych (dla przykładu, słowo w Portugalii wymawia się jak lub nawet , a w Brazylii ). W wyniku tego ma się wrażenie, że wymowa brazylijska jest bardziej miękka i melodyjna.

Inne różnice w wymowie:

LiteraWymowaPrzykładdW złożeniach de, di wymawiane jak polskie dzi., (prawo, prosty) (począwszy od)lNa końcu wyrazu wymawiane ł. (przedniojęzykowe w Portugalii, wargowe w Brazylii). (źle, zło), (Brazylia) Sekwencja li staje się palatalizowana tak samo jak lh. (sandał), (literatura)nSekwencja „ni” zostaje palatalizowana tak samo jak ń/ni w języku polskim. (Polska), (Sonia)Sekwencja nh staje się aproksymacją podniebienną, a następnie nosuje poprzedzającą samogłoskę, podobnie jak państwo. (sen)rForma mocna (r na początku wyrazu lub rr) zwykle wymawiana gardłowo. W Brazylii dźwięk zbliżony do polskiego h.Na końcu wyrazu bywa wymawiane gardłowo lub pomijane. (korek), (żelazo)sW większości Brazylii wymawia się je głównie jako s lub z, natomiast w niektórych regionach jako sz lub ż (szczególnie w Rio de Janeiro, Espírito Santo, Bahia, Pernambuco, Belém, Manaus i Florianópolis). (sierpień), (począwszy od)tW złożeniach te, ti wymawiane jak polskie ci. (nieśmiały), (ludzie)zW większości Brazylii wymawia się je głównie jako s lub z, natomiast w niektórych regionach jako sz lub ż (szczególnie w Rio de Janeiro, Espírito Santo, Bahia, Pernambuco, Belém, Manaus i Florianópolis). (szczęśliwy kot)

b) słownictwo

Brazylijski portugalski jest wzbogacony szeregiem słów i zwrotów z języków brazylijskich Indian i byłych niewolników z zachodniej Afryki. Istnieją też znaczne różnice w słownictwie potocznym (np. autobus w Brazylii to , a w Portugalii , lody to w Brazylii , a w Portugalii , itp.). W Brazylii jest też więcej zapożyczeń z języka angielskiego.

c) gramatykę

Różnic gramatycznych nie jest wiele. Zasady użycia i umieszczania w zdaniu zaimków w brazylijskim portugalskim są prostsze niż w europejskim. Inne istotne modyfikacje gramatyczne istniejące w wariancie brazylijskim to omijanie rodzajnika przed zaimkiem dzierżawczym (w Brazylii , w Portugalii ) i używanie form czasownikowych trzeciej osoby liczby pojedynczej zamiast drugiej (ty mówisz to w Brazylii , w Portugalii )

d) ortografię

Różnice ortograficzne są niewielkie (np. wspaniale w Brazylii pisze się , a w Portugalii ). Cyrkumfleks (^) jest używany znacznie częściej niż w Portugalii. (np. zamiast (lot)). W wyrazach z gue, gui, que i qui, gdzie u jest wymawiane, oznacza się je przez diaeresis (¨): zamiast .

W styczniu 2009 w języku portugalskim wprowadzono reformę ortograficzną mającą na celu zbliżenie pisowni do wymowy i zmniejszenie różnic ortograficznych pomiędzy normą europejską i brazylijską (ale nie ich całkowite wyeliminowanie, które jest niemożliwe z powodu różnic fonetycznych pomiędzy obiema normami). Reforma polegała na usunięciu niektórych niemych spółgłosek, alfabet natomiast wzbogacił się o nowe litery: k, w, y. W niektórych słowach przestano zaznaczać akcent wyrazowy. Wprowadzenie reformy w życie potrwa kilkanaście lat, w chwili obecnej uznawane za poprawne są obie ortografie (stara i nowa).

Wyrazy pochodzenia arabskiego