thumb|right|300px|Etnolekt słowiński wśród gwar kaszubszczyzny na początku XX wieku Etnolekt słowiński, gwara słowińska, język słowiński (slɵvjĩnsħï ją̃zĕk, slɵvjĩnsħė gådą̃ńė) – mowa zachodniosłowiańska kwalifikowana obecnie jako odrębny językA. A. Barentsen,B. M. Groen,R. Sprenger, Dutch contributions to the Tenth International Congress of Slavists, str. 79Język polski: organ Towarzystwa Miłośników Języka Polskiego, Tomy 67-68, Towarzystwo Miłośników Języka Polskiego, Kraków 1987, str. 97-98Baltische Studien, Gesellschaft für Pommersche Geschichte und Altertumskunde, Stettin, Kommission zur Erforschung und Erhaltung der Denkmäler in der Provinz Pommern, 1898, dialekt kaszubszczyznyEthnologue report for language code: csb (jeśli ją samą uznać za język), lub jej gwarę/poddialekt (jeśli traktować ją jako dialekt języka polskiego)Karol Dejna, Dialekty polskie, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1993, str. 235Franciszek Sławski, Język polski [w:] Języki Indoeuropejskie. Tom II, PWN, Warszawa 1988, str. 919. Inna teza mówi natomiast o języku pomorskim, którego kaszubszczyzna i słowińszczyzna mają stanowić dwa z trzech dialektów (trzecim są wymarłe w XVII w. gwary zachodniopomorskie). Friedrich Lorentz kwalifikował go jako język, gdzie wyróżniał dwa główne dialekty: wschodnio- i zachodniosłowińskiFriedrich Lorentz, Slovinzische Grammatik, I, St. Petersburg 1903. Należy do pomorskiej grupy języków lechickich. Posługiwali się nią Słowińcy zamieszkujący Pomorze. Gdy teren ten znajdował się pod władzą Prus, a później Niemiec, ulegał on silnej germanizacji. Etnolekt ten przetrwał do początku XX wieku, a nawet śladowo do lat 60. XX w. – najdłużej we wsi Kluki, gdzie znajduje się obecnie skansen Muzeum Wsi Słowińskiej.

Klasyfikacja i terminologia Status słowińszczyzny jest przedmiotem sporów i jest powiązany z klasyfikacją etniczną i językową Słowińców. Część z nich identyfikowała siebie z ludnością kaszubską. Nazwa „Słowińcy” (pochodna od „Słowianie”) powstała prawdopodobnie po to, aby podkreślić łączność Kaszubów nadłebskich ze Słowianami, gdyż tereny przez nich zamieszkiwane były zdominowane przez Niemców. Fakt ten był interpretowany różnie. Prof. Zygmunt Szultka zakładał, że w tym kontekście „słowiański” znaczy „polski”.

Historia etnolektu Zasięg do połowy XIX w.Hieronim Rybicki, Kluki. Zarys dziejów, Grawipol, Słupsk 2003 s.12-13 Etnolekt słowiński powstał jako część języka pomorskiego na Pomorzu Zachodnim, na obszarze między Odrą a Parsętą. Sama nazwa Kaszubi pojawiła się w XIII w., wchodząc między innymi do tytulatury książęcejBarnim I (ok. 1210–1278) „książę na Szczecinie”, tytułował się też księciem Kaszub T. Wróblewski, Etnograficzny zarys Pomorza Zachodniego, [w:] K. Ślaski (red.), Pomorze Zachodnie – Nasza ziemia ojczysta, s. 200..

W miarę upływu czasu zasięg etnolektu zmniejszał się w wyniku procesów germanizacyjnych, a zachodnia granica jego zasięgu przesuwała się na wschód. Pod koniec XVIII w. przebiegała ona z północy na południe, od Rowów przez Objazdę, Wrzeście i Damnicę oraz Dobieszewo, a więc około 15-20 km na wschód od Słupska.

W następnym wieku (1850 r.) przesunęła się już w pobliże granicy Prus Zachodnich (Pomorza Gdańskiego), pozostawiając poza strefą językową kaszubską Lębork. Jedynie pas nadmorski z Wierzchucinem, Sarbskiem, Łebą i Charbrowem oraz rejon nad jeziorami Łebsko i Gardno z najdalej wysuniętymi punktami na południe: Janowice, Stowięcino, Łojewo i na zachód – Objazdą i Rowami, pozostał obszarem, gdzie mówiono jeszcze po słowińsku.

O żywotności słowińszczyzny w tym rejonie świadczyło to, że w XVII w. istniała potrzeba wydrukowania w tym języku katechizmu, ponieważ ludność wiejska nie znała języka niemieckiego. Został on wydany w 1643 r. w Gdańsku, staraniem Michała Mostnika (Pontanusa) pastora ze Smołdzina. Katechizm wydano pod tytułem "Mały Catechism D. Marcina Luthera, niemiecko-wandalski abo słowięski...".

W XIX i XX w.Hieronim Rybicki, Kluki. Zarys dziejów, Grawipol, Słupsk 2003 s. 20-50 W Klukach, podobnie jak w Izbicy, etnolekt słowiński zachował się najdłużej. Wpłynęło na to niewątpliwie położenie wsi w trudno dostępnej okolicy, oddzielonej podmokłymi i bagnistymi terenami. Do czasu wybudowania utwardzonych dróg, na początku XX w., przez znaczną część roku dojazd do niej był utrudniony. Stwierdzali to liczni uczeni w XIX w. m.in.: rosyjski slawista i etnograf Aleksander Hilferding oraz niemieccy Friedrich Lorentz i , którzy badali te okolice i same Kluki.

A. Hilferding po podróży na te tereny w 1856 r. pisał, że etnolekt słowiński zachował wiele większą żywotność tam „gdzie żyją rybacy i gdzie pobudowali oni swoje chaty pośród bagien”. Tereny te rzadko odwiedzano, a dopływu osadników z innych rejonów kraju nie było. Za sprawą wspomnianego rosyjskiego uczonego, od połowy XIX w. dla autochtonicznych mieszkańców okolic jeziora Łebsko upowszechniła się nazwa Słowińcy.

Do zaniku etnolektu słowińskiego przyczyniło się upowszechnienie oświaty w języku niemieckim. W Klukach szkoła podstawowa istniała już od 1738 r. Początkowo uczono w niej w języku kaszubskim i niemieckim, lecz od XIX w. już wyłącznie w niemieckim. Jednocześnie likwidowano nabożeństwa ewangelickie po słowińsku (od 1856 r. w Smołdzinie, a od 1886 r. w Główczycach).

Na początku XX w. słowińszczyzna praktycznie zanikła. W 1926 r. Herbert Fischer stwierdził, że jedynie kilku rybaków z Kluk w pełni rozumie mowę pomorską. Najdłużej, aż do lat 70, przetrwało słowińskie słownictwo związane z działalnością rybacką i rolniczą oraz fragmenty modlitw i pieśni ludowych. Zachowały się też nazwy miejscowe oraz nazwiska słowińskie, np.: Kötsch (Kecz), Kaitschik (Kajczyk), Schimanke (Szymanko). Ostatnią osobą znającą jeszcze gwarę był przypuszczalnie Otto Kirk, który jako ponad 80-letni starzec usiłował w 1945 r. porozumiewać się po słowińsku z żołnierzami Armii Czerwonej.

Ostateczny zanik mowy słowińskiej nastąpił w po wyjeździe około 100 autochtonów z Kluk do RFN na początku lat 70. Większość z nich osiedliła się w okolicy Hamburga.

Badania etnolektu Etnolekt słowiński za osobny język uznał, jako pierwszy wśród badaczy, Friedrich LorentzFriedrich Lorentz, Slovinzische Grammatik, I, St.Petersburg 1903. Stwierdził on też, że na poziomie fonetyki słowińszczyzna jest bliższa gwarom dialektu północnokaszubskiego języka pomorskiego, niż gwary północnokaszubskie południowokaszubskimFriedrich Lorentz, Slovinzisches Wörterbuch, II St.Petersburg 1908, 1912. Słowińszczyznę wyróżniała jednak większa archaiczność oraz część leksyki. Sami Słowińcy uważali się za Kaszubów (m.in. za relacją Ottona Knoopa, słowińskiego chłopa), nie używali zaś terminu „Słowińcy”. Poprawnym terminem wydaje się więc „Kaszubi nadłebscy”, gdy już po niemal całkowitej ich germanizacji określali się jako „Lebakaschuben”.

Kaszubi nadłebscy, podobnie jak sąsiadujący z nimi Kabatkowie oraz Kaszubi z Helu, byli w większości luteranami (w odróżnieniu od zdecydowanej większości pozostałych Kaszubów, u których dominował katolicyzm). Jest to skutkiem tego, że Kaszubi-ewangelicy ulegli szybciej germanizacji, wchodząc w skład grupy etnicznej tzw. Pomrów (Niemców pomorskich).

Cechy Mowę słowińską cechowało, większe niż w innych dialektach, nasilenie cech pomorskich, wspólnych z dialektami zachodniolechickimi. Wiele zmian zaszło pod wpływem odcięcia od bezpośredniego wpływu gwar polskich i germanizacji, np. pod koniec okresu istnienia zanikły opozycje spółgłosek twardych i miękkich oraz dźwięcznych i bezdźwięcznych.

Przykładowe cechy szczególne dla etnolektu słowińskiego:

rodzajnik określony (tìe̯n) działający na podobnych zasadach jak w języku niemieckim palatalizacja miękkich , oraz do odpowiednio , oraz zapisywanych jako ħ, ђ i χ̌, np. ħĩχăc – kichać; ђĩbăc – gibać; χ̌ĩlĕc – chylić. palatalizacja , oraz poprzedzonych samogłoską przednią do odpowiednio: , oraz zapisywanych jako ḱ ǵ i χ́. bylaczenie czyli zanik podziału między ł oraz l. Podobnie jak w języku dolnołużyckim, w celowniku występują końcówki -ɵjʉ̇, -ejʉ̇ (obok -ʉ̇) (por. dłuż. dub:duboju, pjakaŕ:pjakarjeju). Zachowana została liczba podwójna jako osobna kategoria gramatyczna.

Gramatyka Gramatyka słowińska wykazuje cechy typowo słowiańskie, jak: odmienność rzeczowników, przymiotników, czasowników, zaimków i liczebników, formy porównawcze i stopniowanie. Zachowuje liczbę podwójną, która obecnie występuje tylko w słoweńskim i łużyckich językach słowiańskich. Wiele z jej końcówek gramatycznych różni się od końcówek we współczesnym kaszubskim.

Przykład etnolektu polski słowiński połabskiKazimierz Polański & Janusz Sehnert: Polabian-English Dictionary. The Hague: Mouton 1967 kaszubski dolnołużyckiAlfred Měškank: Zakłady dolnoserbskeje rěcy. Budyšyn 2006 syn, chłopiec vʉ̀ɵ̯trɵk våtrük òtrok góle, gólc ja jǻu̯ joz jô ja biały bjǻu̯lï b́olĕ biôłi běły ogień vʉ̀ɵ̯ђeń viďėn òdżiń wogeń jedno jȧ̃nɵ janü jedno jadno jesteśmy jìe̯smä jismoi, jismĕ jesmë smy język ją̃zĕk jǫzĕk, rec jãzëk rěc kto χtʉ̀ɵ̯ kåtü chto chto kiedy ga ? czej, ga ga kamień ką̃m komoi kam kamjeń on vʉ̀ɵ̯n vån òn wón jaki jaħḯ koťĕ jaczi kaki ojciec vɵ̀tc ľoľă òjc nan dziewczę, dziewka ʒė́fčą defkă dzéwczã źowćo Modlitwa Pańska Wschodniosłowiński (gwara witkowska)Zachodniosłowiński (gwara retowska)vө̀·i̯čä nãš, tȧ̃-jĕs v-ńìe̯bjä, svją̃cѳnѳ bą̃ʒä ï̂mją tvùѳ̯jä,

přï̂ʒä krѳlɛ̃i̯stvѳ Tvùѳ̯jä,

tvùѳ̯jä vùѳ̯lå są-fstą̃ńĭ jãkѳ v-ńìe̯bjä tãkѳ nãzemjï,

χlė́b-năš pѳfšė́dnï dẽi̯-nȯu̯m ʒï̂s,

a-vө̀·tpʉscä-nȯ̋u̯m našėvjĩnä, jäk-mȧ̃ vө̀tpʉ̇́scïmä nãšėmʉ̇ vjinѳvãtėmʉ̇,

a-ńìe̯vevѳʒä-na̋s f-pѳkʉšìe̯ńė,

ãlä năs-vȧ̃bavjĭ vѳt-fšìe̯vå zlė̂vå.

te-tváo̯-jĕstă mùѳ̯c, χváo̯lă, počìe̯snosc vө̀d-vjekʉ̇ ăš-nã-vjeḱ. áo̯mĕn.vò·i̯čä nãš, χtùo̯rï jìe̯s v-ńìe̯bjä, svjì·cänŏ bą̃ʒä ï̂mją tvùo̯jä,

přï̂ʒä dŏ-nãš tvė-krŏlɛ̃i̯stvŏ,

fstą̃ńĭ vùo̯lă tvùo̯jă jakŏ-v-ńìe̯bjä tãk na-zì·mjï,

χlė́p pŏfšė́dnï dẽi̯-nȯu̯m ʒï̂s,

vò·tpŭscä našė-gřė̂χ̌ĭ, jakŏ-mä̃ vŏtpu̇́scïmä nãšĭm vjĭnŏvãi̯cȯu̯m,

ńìe̯vŏʒä nãs f-pŏkŭšì·ńė,

năs-vä̀-bavjĭ vŏt-fšìe̯vå zlė̂vå,

χtùo̯rï mǻu̯š mùo̯c, χvǻu̯lą, pùo̯čestnŏsc ve-vječnùo̯scï. ãmĕn.

Poniższy tekst, wygłoszony przez Marcina Klëkę, został zapisany w 1911 roku w Klukach Smołdzińskich przez Mikołaja Rudnickiego. Zastosowano zapis oryginalny.

Uwagi

Przypisy

Etnolekt słowiński Kategoria:Kultura kaszubska Kategoria:Dialekty kaszubskie Kategoria:Słowińcy Kategoria:Języki wymarłe w Europie Kategoria:Języki wymarłe w XX wieku