Jan Lityński (ur. 18 stycznia 1946 w Warszawie, zm. 21 lutego 2021 w Pułtusku) – polski polityk, publicysta i działacz na rzecz praw człowieka.
Działacz opozycji demokratycznej, dysydent i więzień polityczny w czasach PRL, uczestnik wydarzeń marcowych w 1968, członek Komitetu Samoobrony Społecznej „KOR”, działacz i doradca władz NSZZ „Solidarność”, w 1989 uczestnik obrad Okrągłego Stołu. Poseł na Sejm X, I, II i III kadencji, w latach 2010–2015 doradca prezydenta RP Bronisława Komorowskiego ds. kontaktów z partiami i środowiskami politycznymi.
Życiorys Dzieciństwo Urodził się 18 stycznia 1946 w Warszawie w rodzinie pochodzenia żydowskiego. Jego ojciec Ryszard Perl-Lityński (zm. 1947), z zawodu nauczyciel, był przedwojennym działaczem Komunistycznej Partii Polski o pseudonimie „Lityński”. Jego matka Regina Lityńska z domu Lorenc (zm. 2013) przed II wojną światową należała do Komunistycznego Związku Młodzieży Polski, po wojnie pracowała jako dziennikarka. Stryjem jego ojca był Feliks Perl. 22 lipca 1952 jako kilkuletnie dziecko wziął udział w Narodowym Święcie Odrodzenia Polski, w którego trakcie wręczył kwiaty Bolesławowi Bierutowi. Scenę tę zarejestrowała Polska Kronika Filmowa; pod tytułem Od małego piął się do władzy była wykorzystywana przez Telewizję Polską w stanie wojennym (emisja w czerwcu 1982). W trakcie kampanii wyborczej w 1993 materiał ten w stworzonych przez Jacka Kurskiego spotach prezentowało Porozumienie Centrum.
Okres do 1969 W latach 1962–1963 należał do Klubu Poszukiwaczy Sprzeczności. W 1963 ukończył XIV Liceum Ogólnokształcące im. Klementa Gottwalda w Warszawie, po czym rozpoczął studia matematyczne na Wydziale Matematyki i Fizyki Uniwersytetu Warszawskiego. Zaprzyjaźnił się z Adamem Michnikiem, należał do jego najbliższego kręgu towarzyskiego. W czasie studiów był jednym z najaktywniejszych członków środowiska tzw. komandosów. Od 1966 należał do Związku Młodzieży Socjalistycznej. Za udział w zorganizowanej na Uniwersytecie Warszawskim z udziałem Leszka Kołakowskiego dyskusji w rocznicę października 1956 został objęty postępowaniem wyjaśniającym rzecznika dyscyplinarnego uczelni. Był koordynatorem akcji zbierania podpisów pod listem w obronie studentów zawieszonych za udział w tej debacie (m.in. Adama Michnika), a także jednym z koordynatorów (pozostałymi były Irena Lasota i Teresa Bogucka) akcji protestacyjnej na wypadek usunięcia Adama Michnika z uczelni. W marcu 1967 został za to usunięty ze Związku Młodzieży Socjalistycznej, a w kwietniu tego samego roku ukarany upomnieniem rektora UW. W odpowiedzi na wykluczenie z ZMS został sygnatariuszem listu otwartego krytycznego wobec tej organizacji. Brał udział w spotkaniach dyskusyjno-samokształceniowych organizowanych przez grupę studentów skupionych wokół Józefa Dajczgewanda oraz w organizowanych od jesieni 1967 dyskusjach środowiska skupionego wokół Jacka Kuronia i Karola Modzelewskiego organizowanych od jesieni 1967.
Brał aktywny udział w wydarzeniach, które dały początek wydarzeniom marcowym w 1968. 30 stycznia 1968 uczestniczył w proteście ulicznym przeciwko zdjęciu z afisza Dziadów Adama Mickiewicza w reżyserii Kazimierza Dejmka, za co został zatrzymany i następnie skazany przez kolegium ds. wykroczeń na grzywnę w kwocie 2500 złotych oraz objęty postępowaniem dyscyplinarnym ze strony władz UW. Był też jednym z autorów petycji studenckiej w obronie spektaklu, a następnie koordynował akcję zbierania podpisów pod tą petycją na uczelni. Brał także udział w akcji ulotkowej w obronie Dziadów organizowanej w lutym 1968 na Uniwersytecie Warszawskim. Uczestniczył aktywnie w spotkaniach, na których zadecydowano o przeprowadzeniu 8 marca 1968 wiecu w obronie relegowanych z UW Adama Michnika i Henryka Szlajfera. W dniu wiecu o 5:40 rano został zatrzymany przez funkcjonariuszy Milicji Obywatelskiej. W rezolucji tego wiecu został wymieniony jako jedna z osób niesprawiedliwie represjonowanych przez władze uczelni. Został zwolniony 10 marca 1968, a następnego dnia uczestniczył w zebraniu studentów matematyki UW, na którym wybrano go w skład komitetu studenckiego koordynującego protest na macierzystym wydziale. 12 marca 1968 został ponownie zatrzymany, następnie aresztowany i relegowany z uczelni. W toku śledztwa odmówił składania wyjaśnień. W maju 1968 przedstawiono mu zarzut z artykułu 36 tzw. małego kodeksu karnego (udział w organizacji konspiracyjnej). Był sądzony razem z Sewerynem Blumsztajnem, jego obrońcą był adwokat Zygmunt Kropiwnicki. Prokurator zażądał dla niego kary 5 lat pozbawienia wolności. 12 grudnia 1968 został skazany wyrokiem Sądu Wojewódzkiego w Warszawie na karę 2,5 roku pozbawienia wolności. 1 marca 1969 wyrok ten utrzymał Sąd Najwyższy (przewodniczącym składu był Roman Kryże). Jan Lityński odbywał karę w zakładzie karnym w Strzelcach Opolskich, skąd został zwolniony dzięki amnestii 26 lipca 1969. Władze PRL sprzeciwiały się kontynuowaniu przez niego nauki.
Lata 1970–1980 mały|Henryk Wujec, Jan Lityński, Władysław Kosiniak-Kamysz oraz Jerzy Hausner podczas spotkania poświęconemu Jackowi Kuroniowi (2014) Po zwolnieniu pracował początkowo (wraz z Ireną Lasotą) jako barman w podcieniach Teatru na Wyspie. Później był zatrudniony jako szlifierz w Zakładzie Materiałów Magnetycznych „Polfer”, a od 1970 pracował jako programista w Ośrodku Badawczo-Rozwojowym Informatyki. Utrzymywał kontakty z Jackiem Kuroniem i środowiskiem byłych „komandosów”. W geście solidarności obserwował w 1970 wraz z innymi członkami swojego środowiska tzw. proces taterników. W 1971 był jednym z inspiratorów listu 17 literatów w obronie skazanych działaczy Ruchu. W roku akademickim 1974/1975 uczestniczył w niezależnym seminarium historycznym, w którym udział brali także m.in. późniejsi działacze opozycji z kręgu komandosów, Gromady Włóczęgów i Sekcji Kultury Klubu Inteligencji Katolickiej w Warszawie. W 1975 podpisał razem z Jackiem Kuroniem, Sewerynem Blumsztajnem, Adamem Michnikiem i Barbarą Toruńczyk depeszę gratulacyjną dla laureata Pokojowej Nagrody Nobla Andrieja Sacharowa, opublikowaną w paryskiej „Kulturze”. W grudniu 1975 należał do sygnatariuszy jednego z listów przeciwko zmianom w Konstytucji PRL.
W czerwcu 1976 uczestniczył w pracach nad Listem czternastu, podpisał też odrębny list młodszej części opozycji wyrażający solidarność z robotnikami uczestniczącymi w protestach w tym samym miesiącu. Następnie włączył się w pomoc dla represjonowanych; m.in. w lipcu 1976 obserwował proces uczestników manifestacji w Ursusie, uczestniczył w akcji pomocy robotnikom radomskim, gdzie również obserwował procesy uczestników protestu, a także brał udział w sformułowaniu wspólnego wystąpienia ofiar represji do władz PRL. Podejmował próbę stworzenia w tym mieście grupy samokształceniowej. Był współzałożycielem i następnie członkiem redakcji ukazującego się od września 1976 poza cenzurą „Biuletynu Informacyjnego „KOR””. W styczniu 1977 podpisał list otwarty z żądaniem powołania komisji poselskiej dla zbadania wydarzeń z czerwca 1976. 4 marca 1977 został zatrzymany podczas zebrania redakcji swojego pisma, zwolniono go po 48 godzinach. W tym samym miesiącu został zwolniony z pracy. Ponownie zatrzymany 19 maja 1977 i aresztowany na trzy miesiące wraz z innymi członkami i współpracownikami Komitetu Obrony Robotników, następnie zwolniony w lipcu 1977 na mocy amnestii. Od września 1977 był członkiem redakcji nowo utworzonego dwutygodnika „Robotnik”, w związku z tym zrezygnował z udziału w redakcji „Biuletynu Informacyjnego „KOR” ”.
24 października 1977 został członkiem Komitetu Samoobrony Społecznej „KOR”. W ramach KSS „KOR” uczestniczył w działaniach na rzecz stworzenia niezależnego ruchu robotniczego, współpracował także z Biurem Interwencyjnym KSS „KOR”. Był w dalszym ciągu członkiem redakcji „Robotnika”. W listopadzie 1977 opublikował na łamach pisma artykuł pt. Przedstawicielstwa robotnicze, w którym wzywał m.in. do inicjowania dyskusji z udziałem robotników nad stanem gospodarki oraz do namysłu nad formą przedstawicielstw robotniczych. Starał się utworzyć radomską grupę współpracowników pisma, która była jednak inwigilowana przez tajnych współpracowników Ewę Soból i Leopolda Gierka. W kwietniu 1978 wsparł inicjatywę Krzysztofa Wyszkowskiego i pomógł napisać deklarację komitetu założycielskiego Wolnych Związków Zawodowych, wspierał także niezależne środowisko robotników ze Szczecina i Gryfina. W pierwszej połowie 1979 uczestniczył w zredagowaniu deklaracji programowej niezależnego ruchu społecznego – Karty Praw Robotniczych, w której postulowano stworzenie niezależnych związków zawodowych, postulowano prawo do strajku, formułowano liczne postulaty socjalne. Był sygnatariuszem tego dokumentu, następnie wziął udział w zbieraniu podpisów pod tym dokumentem w całej Polsce.
Jesienią 1977 został członkiem redakcji pisma „Głos”, jednak wycofał się z niej na początku 1978 po konflikcie z Antonim Macierewiczem. Latem 1978 został członkiem redakcji pisma „Krytyka”. Od listopada 1979 był członkiem nowo powołanej komisji redakcyjnej „Komunikatu KSS „KOR””, która w praktyce stanowiła robocze prezydium KSS „KOR”.
Brał udział w rozpoczętych jesienią 1978 spotkaniach polskich i czeskich opozycjonistów z kręgu Karty 77. Uczestniczył w trwającej od 3 do 10 października 1979 głodówce w kościele Świętego Krzyża w Warszawie w intencji więzionych za przekonania w Polsce i Czechosłowacji.
W toku swojej działalności był wielokrotnie zatrzymywany na 48 godzin, 15 grudnia 1979 został wraz z innymi działaczami opozycji kolejny raz aresztowany na trzy miesiące za czyn z art. 276 § 1 kodeksu karnego, tj. za udział w związku mającym na celu przestępstwo, ale ostatecznie zwolniono go 19 grudnia 1979.
Lata 1980–1989 mały|Jan Lityński (na pierwszym planie obok Lecha Kaczyńskiego i Bogdana Borusewicza) wśród uczestników konferencji poświęconej 25. rocznicy utworzenia Tymczasowej Komisji Koordynacyjnej NSZZ „Solidarność” na Zamku Królewskim w Warszawie (2007) mały|Publikacja Jana Lityńskiego PSL – model oporu z 1982. Praca ta została wydana jako broszura przez podziemne wydawnictwo „Pryzmat” Latem 1980 zaangażował się w zbieranie informacji o wybuchających w całej Polsce strajkach. W sierpniu tegoż roku został po raz kolejny zatrzymany, a następnie (28 sierpnia 1980) tymczasowo aresztowany na 3 miesiące; zwolniono go po podpisaniu 31 sierpnia 1980 porozumień sierpniowych w Gdańsku.
We wrześniu 1980 na prośbę Jerzego Jacka Pilchowskiego został doradcą Międzyzakładowego Komitetu Założycielskiego NSZZ „Solidarność” w Wałbrzychu (od października 1980 jako członek Zespołu Konsultacyjno-Doradczego). Wszedł w skład redakcji „Biuletynu Informacyjnego MKZ”. Był również doradcą zarządu Regionu Mazowsze NSZZ „Solidarność” oraz Komitetu Robotniczego Hutników, który organizował strukturę związkową w Hucie im. Lenina w Krakowie. Wspomagał także Jacka Kuronia w jego pracach koncepcyjnych nad stworzeniem niezależnych od władz klubów samorządowych. W sierpniu 1981 wszedł w skład grup, które miały przygotować nową ordynację do rad narodowych oraz deklarację ideową klubów mających działać w ramach „Solidarności”. Był członkiem powołanego przez Karola Modzelewskiego i Janusza Onyszkiewicza zespołu, który miał ustalać bieżące kierunki propagandy związkowej. Jako doradca związku wziął udział w odbywającym się we wrześniu i październiku 1981 I Krajowym Zjeździe Delegatów NSZZ „Solidarność” w Gdańsku. Uczestniczył w zredagowaniu Posłania do ludzi pracy Europy Wschodniej, wspierając inicjatywę Henryka Sicińskiego i Bogusława Śliwy. Jesienią 1981 brał udział w powstaniu Klubów Rzeczypospolitej Samorządnej „Wolność-Sprawiedliwość-Niepodległość”, był sygnatariuszem deklaracji założycielskiej klubów ogłoszonej 22 listopada 1981.