Badania historyczne potwierdzają występowanie zachowań homoseksualnych, tożsamości homoseksualnej (różnie nazywanej) w społeczeństwach w wielu znanych kulturach świata. Ich akceptacja była zmienna w czasie, jak i na przestrzeni różnych kultur.

Jeden z nurtów antropologii kultury (oparty na relatywizmie kulturowym) postrzega wręcz homoseksualizm jako fenomen kulturowy, a antropologowie zwracają uwagę, że to, co we współcześnie rozwiniętych cywilizacjach określa się mianem orientacji homoseksualnej, jest w poszczególnych kulturach i w poszczególnych etapach ich historii względne, inaczej rozumiane, postrzegane i w różnym stopniu akceptowane.

Według Amerykańskiego Stowarzyszenia Psychologicznego: „Mimo wielu badań które zbadały wpływ czynników genetycznych, hormonalnych, rozwojowych, społecznych i kulturowych na orientację seksualną nie pojawiły się żadne wyniki które pozwalają stwierdzić naukowcom że orientacja seksualna jest determinowana przez jakiś określony czynnik czy czynniki”. Przeprowadzone badania nie odpowiedziały jednak jeszcze na wszystkie pytania dotyczące mechanizmów prenatalnego formowania się orientacji seksualnej, stąd brak tu definitywnej odpowiedzi.

Aspekt antropologiczny Dychotomia płci, która jest akceptowana powszechnie w kulturze, posiada charakter etnocentrycznyEwa Nowicka Świat człowieka – świat kultury, s. 318–319, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2006, , jeżeli nie zaznaczono inaczej, informacje antropologiczne pochodzą z tej publikacji.. Jednocześnie płciowość człowieka nie musi wyrażać się dychotomicznie – w różnych zbiorowościach kulturowych spotyka się przypadki i koncepcje dotyczące androgynii, homoseksualizmu różnego typu lub transseksualizmu. Homoseksualizm występuje w większości znanych naukowcom kultur – zarówno kobiecy, jak i męski, przy czym ten drugi obserwowany jest częściej. Spotyka się go w formie stałych instytucji społecznych, w formie zachowań związanych z pewnymi obrzędami lub jako sporadyczne zachowania indywidualne. W antropologii kulturowej spotykane jest przedstawianie pederastii jako przykładu jednego z trzech rodzajów homoseksualności – „homoseksualności ze strukturą wiekową” (z ang. age structured homosexuality)Theo Sandfort e.a. (eds) Lesbian and Gay Studies, London/NY, Routledge, 2000.Chapter Five: Types of Homosexualities / Age-Structured..

Homoseksualizm zinstytucjonalizowany Poza sferą rytualną, w różnych kulturach homoseksualność jest tolerowana w zróżnicowanym stopniu. Niektóre z nich stworzyły specjalne role społeczne związane z wymaganiami stawianymi homoseksualnym mężczyznom oraz wyobrażeniami na ich temat. Wśród Indian Wielkich Równin Ameryki Północnej znana jest antropologom instytucja tzw. „berdaszy” (berdache, winkte). W społecznościach tych spotykano stałe pary mężczyzn, przy czym jeden z nich przyjmował rolę kobiecą, czyli właśnie berdasza. Był on , za stwarzaną przez niego estetykę otoczenia i ubioru. Istniało wśród Indian powiedzenie Ładnie jak u berdasza. Jednocześnie drugiego mężczyznę z pary homoseksualnej, który przyjął rolę typowo męską, oceniano w społeczności Indian bardzo źle. Miał on opinię tego, który wybrał łatwiejsze życie, ponieważ nie będzie musiał wychowywać dzieci i troszczyć się o kobietę, która jest fizycznie słabsza od berdasza.

Wśród rdzennych mieszkańców Trobriandów istniały związki homoseksualne między mężczyznami, na określenie których używano pojęcia „lubay”Bronisław Malinowski Życie seksualne dzikich w północno-zachodniej Melanezji. Miłość, małżeństwo i życie rodzinne u krajowców z Wysp Trobrianda Brytyjskiej Nowej Gwinei, t. 2., PWN, Warszawa..

Istnienie zinstytucjonalizowanej społecznie homoseksualności lub jej brak wyjaśniany jest przez antropologów wysoką poprzeczką wymagań, która jest stawiana mężczyznom. Ci spośród mężczyzn, którzy nie są w stanie zadość uczynić tym wymaganiom, uciekają od wyobrażanej przez społeczność męskości i czasem mieszczą się w roli wyznaczonej homoseksualnym mężczyznom. Ruth Benedict badająca związki wśród Indian Dakota przyjmowała wyjaśnienie, że instytucje homoseksualne powstawały jako konsekwencja bardzo surowych wymagań, jakie stawiano chłopcom już od dzieciństwaRuth Benedict Wzory kultury, Wydawnictwo PWN, Warszawa 1966.. Chłopcy musieli okazywać odwagę w każdej groźnej sytuacji, nie wolno im było przejawiać lęku, wahania czy żalu, ani szukać pomocy u innych. Nie wolno im było bawić się z dziewczynkami ani z młodszymi dziećmi. W takiej kulturze społecznej, według badaczki, ma szansę ukształtować się wzorzec zachowania będący rodzajem „przeciwwzoru” służącego obchodzeniu surowej normy społecznej.

Homoseksualizm rytualny Homoseksualizm rytualny w niektórych kulturach zajmuje szczególne miejsce, wiążące się z lokalną mitologią i sferą wierzeń religijnych. Wiązany jest z rytuałami przekazywania mocy seksualnej, siły zapładniającej i wytwarzania się nasienia.

Na wyspach archipelagu Vanuatu (wcześniej znanych jako Nowe Hebrydy) w obrzędach wtajemniczenia seksualnego, stosunki homoseksualne pełnią rolę przekazu kulturowego. Homoseksualizm jest tu symbolem więzi duchowej w linii męskiej pomiędzy żyjącymi a przodkami. Stosunek homoseksualny rytualnie przekazuje moc przodków i ich dokonania.

Homoseksualizm w historii cywilizacji Zachodu Starożytność Grecja

thumb|250px|Zeus i Ganimedes. Starożytni Grecy nie uważali orientacji seksualnej za społeczną tożsamość, tym samym używane terminy homoseksualizm czy heteroseksualizm w odniesieniu do Greków nie oznaczają, jak współcześnie, tożsamości seksualnej, ale określają bardziej aktywność seksualną. Starożytni Grecy nie rozróżniali popędu płciowego skierowanego do kobiety od pożądania do mężczyzny (dorosłego lub częściej dorastającego – pederastia). Było to uwarunkowane normami bazującymi na tożsamości płciowej, wiekiem oraz klasą społeczną. Dorosły mężczyzna, w zależności od swoich preferencji seksualnych, mógł mieć pasywnego kochanka płci męskiej, pod warunkiem, że był on od niego młodszy i nie osiągnął dojrzałości społecznej. Wskazane było, aby ten starszy był też przewodnikiem duchowym i intelektualnym młodszego. Taki związek greckie poglądy pedagogiczne uważały nawet za bardzo wskazany dla młodego mężczyzny. (Vernant, Foucault, Dover). Być może wynika to z niezwykle silnego androcentryzmu tej kultury. Było natomiast źle widziane, gdy mężczyzna dorosły wiązał się ze starszym od siebie lub gdy nie potrafił zakończyć związku z młodszym, gdy ten osiągał już społeczną dojrzałość. W starożytnej Grecji potępiano bezżenność i bezdzietność. Nie mniej zachowały się zapisy historyczne świadczące o takich parach. Według niektórych interpretacji najwcześniejszym zapisem jest relacja między Achillesem a Patroklosem z Iliady z 800 p.n.e.William Armstrong Percy III, „Reconsiderations about Greek Homosexualities,” in Same–Sex Desire and Love in Greco-Roman Antiquity and in the Classical Tradition of the West, Binghamton, 2005; s. 19.

Grecka akceptacja dla miłości homoseksualnej była zmienna chronologicznie i geograficznie – pojawiła się prawdopodobnie wraz z Dorami, wśród których homoseksualizm pełnił ważne funkcje społeczne. U Jonów azjatyckich podlegał natomiast pewnym sankcjom prawnym. Wraz z hellenizmem i zanikiem tradycyjnych form greckiej polis, społeczna akceptacja dla kontaktów homoseksualnych zmniejszyła się, zaczęto uznawać je jedynie za przywilej klas wyższych (zob. Jaeger). Nie ma odpowiednich świadectw pozwalających zrekonstruować stosunek do homoseksualizmu kobiet. Jednym z nielicznych zachowanych zapisów historycznych dotyczących miłości lesbijskiej są poematy Safony z wyspy Lesbos.

Michel Foucault wskazuje, że starożytni Grecy nie przeciwstawiali sobie homo- i heteroseksualizmu, jako dwóch wyraźnie odrębnych zachowań. Taka opozycja, a w szczególności różna ich ocena etyczna, pojawiła się dopiero później. Dla Greków istotne, z etycznego punktu widzenia, było natomiast to, czy stosunki płciowe były oparte na niepohamowaniu i rozwiązłości (a więc było wynikiem braku kontroli nad własnym pożądaniem).

Niektórzy badacze twierdzą, że relacje homoseksualne, a w szczególności pederastia była jedynie powszechna wśród arystokracji i występowała rzadko wśród zwyczajnej ludności Starożytnej Grecji. Według Brucea Thorntona obelgi i znieważania homoseksualistów wykazujących kobiece cechy w komediach Arystofanesa mogą świadczyć o niechęci zwyczajnej ludności do męskiego homoseksualizmuThornton, s. 195–196..

Rzym W starożytnym Rzymie zaostrzyły się nieco społeczne uwarunkowania dopuszczalności praktyk homoseksualnych. Mężczyzna o ugruntowanej pozycji społecznej mógł mieć stosunki seksualne jedynie jako partner aktywny, z mężczyzną pod jakimś względem niższym społecznie (młodszym, niższym stanem, niewolnikiem). Bycie pasywnym partnerem własnego niewolnika było czymś niedopuszczalnym. Miłość lesbijska była niedopuszczalna dlatego, że odczytywano ją jako uzurpację przez jedną z kobiet roli mężczyzny, co stanowiło zamach na strukturę społeczną (Foucault, t. 3; Veyne).

Hebrajczycy Przypuszcza się, że tak silne potępienie homoseksualizmu przez kulturę żydowską/hebrajską w starożytności miało swoje korzenie w dramatycznie niskim w niektórych okresach przyroście naturalnym tego społeczeństwa, który odbierano jako zagrożenie dla jej dalszego trwania, dlatego kultura ta odrzucała wszelkie formy seksualności nieprowadzące do prokreacji (homoseksualizm, masturbację, stosunek przerywany). Żydzi respektowali również biblijny zakaz współżycia między osobami tej samej płci.

Starożytność chrześcijańska Wśród sekt wywodzących się z chrześcijaństwa starożytnego istniały wspólnoty (np. gnostycka sekta karpokracjan) tolerujące zachowania homoseksualne. Zachowało się wiele pism, zarówno biblijnych, jak patrystycznych potępiających takie grupy. Wynika to z greckich wpływów kulturowych, bardzo silnych we wczesnym chrześcijaństwie. Za ortodoksyjne uznano poglądy św. Pawła, św. Augustyna i innych Ojców Kościoła, potępiających aktywność homoseksualną jako przejaw rozwiązłości niesłużący prokreacji i zabroniony przez Biblię. Podjęto w ten sposób wątki pochodzenia hebrajskiego.

Średniowiecze

Na średniowieczne potępienie homoseksualizmu złożyło się kilka czynników:

Nowożytność Kara śmierci obowiązywała w niektórych społeczeństwach Europy jeszcze do połowy XVIII wieku. Jednakże od renesansu począwszy zaczął się rozwijać nurt daleko posuniętej akceptacji dla homoseksualizmu w kręgach elit władzy i elit kulturalnych, którego nasilenie się zmieniało w zależności od wielu czynników, przy czym nadal był przestępstwem.

Zaczął się jednak powolny proces, który Michel Foucault nazywa dyskursywizacją seksu, czyli otaczanie seksualności siatką dyskursów różnego rodzaju i milczenia w pewnych stosunkach (w relacjach władzy). Jedną z części tego procesu było stopniowe przechodzenie od kryminalizacji czy penalizacji do psychiatryzacji homoseksualizmu, od karania do nieskutecznych prób „leczenia”. Naukowcy różnych dziedzin zaczęli klasyfikować i porządkować formy aktywności seksualnej wynikającej z popędu seksualnego, nadając im nazwy i wiążąc je z tożsamością jednostki, decydując zarazem, które z nich są zgodne z normą, a które nie. Tak pojawiło się pojęcie homoseksualisty (pierwszy raz użyte w 1870 roku przez Karla-Marię Kertbeny), jako mężczyzny odczuwającego pociąg do mężczyzn. Tak określono tożsamość seksualną, która w pełni wyklarowała się (tak, jak ją dzisiaj rozumiemy) dopiero w XX wieku. W czasach belle époque wielu lekarzy i psychiatrów uważało homoerotyzm za groźną dla porządku społecznego przypadłość i podejmowano liczne próby wyjaśnienia przyczyn inwersji, uranii czy hermafrodytyzmu emocjonalnego, jak wówczas określano inklinacje gejów i lesbijek.

Karania praktyk homoseksualnych najwcześniej zaniechano we Włoszech i Francji. W XX wieku stopniowo wykreślano homoseksualizm z kodeksów karnych państw cywilizacji Zachodu, choć pojawiły się wielkie regresy w tej dziedzinie w postaci prawa państw totalitarnych: