Augustyn Necel

thumb|Nagrobek Augustyna Necla na cmentarzu komunalnym we Władysławowie Augustyn Necel właśc. Netzel (ur. 22 marca lub 22 lipca 1902 w Chłapowie, zm. 29 października 1976 we Władysławowie) – pisarz, najwybitniejszy i najpłodniejszy kaszubski autor powieści historycznych, z zawodu rybak, „kaszubski Sienkiewicz”, zwany też „kronikarzem spod Rozewskiej Blizy”.

Życiorys Urodził się 22 marca lub lipca 1902 r. w Chłapowie k. Władysławowa, w rodzinie Jana, rybaka łodziowego, i Franciszki z domu Lesnów. W rodzinnej miejscowości chodził do czteroklasowej szkoły pruskiej, a w języku polskim dokształcał się samodzielnie, m.in. przez lekturę Sienkiewicza i prasy. Miał też swego mentora Franciszka Goykę, twórcę pierwszej maszoperii na Kaszubach, którego opisał w swej pierwszej powieści. W 1916 r. – podczas I wojny – zaczął pracę na morzu jako rybak. W przedwojennej Polsce odbył służbę wojskową, przez trzy lata był marynarzem dalekomorskim. Zamustrowany był na statkach: „Maria Siedler”, „Sambor", „Marta Schröder”,„Bohnekampf”, „Uland”. Następnie pracował w Stacji Morskiej (1928–1939), późniejszym Morskim Laboratorium Rybackim w Helu, gdzie zamieszkał. Opublikował kilka artykułów fachowych i dwa opowiadania. Próbował pisać powieść o życiu na morzu.

W 1939 r. wziął udział w obronie Wybrzeża, a później uczestniczył w pomorskiej konspiracji.

Po wojnie rybaczył, ale w 1953 r. przekazał kutry synom i zajął się pisaniem. Jesienią 1951 zamieszkał w nowo wybudowanym domu we Władysławowie, gdzie był też radnym. Dwa opowiadania zamieścił w Kalendarzu rybackim 1947, ale został naprawdę „odkryty” w 1953 r. przez Jana Piepkę, który wspólnie z Lechem Bądkowskim, Franciszkiem Fenikowskim i Izabellą Trojanowską zaopiekował się jego talentem. W 1955 r. wydawnictwo Czytelnik opublikowało jego pierwszą powieść rybacką Kutry o czerwonych żaglach (20 tys. nakładu), która stała się dużym wydarzeniem literackim w kraju. Jeszcze w tym samym roku książka doczekała się co najmniej 5 publikowanych recenzji. Wcześniej Necel publikował fragmenty tego utworu w Dzienniku Bałtyckim i Rybaku Morskim.

Po tym sukcesie podjął tematykę historyczną i napisał dalsze powieści, których akcja toczy się na Wybrzeżu. Drugą publikowaną powieścią Necla była Saga o szwedzkiej checzy (1957), którą autor zadedykował swojej żonie z okazji 25-lecia małżeństwa Maszopi (1958) oraz dwuczęściowa epopeja Krwawy sztorm (1960) i Złote klucze (1962), która stała się najpopularniejszą pozycją w dorobku pisarza i miała dwa wznowienia w latach 60. (1964 i 1969). Równolegle ogłosił powieść Okrętnicy spod Nordowej Gwiazdy (1959) i szkic historyczny Z przeszłości Ziemi Puckiej (1960). W 1959 r. został członkiem Związku Literatów Polskich. 23 maja 1971 r. papież Paweł VI przyznał pisarzowi Komandorię I kl. Orderu Świętego Grzegorza Wielkiego za podjęcie tematyki wiary i męczeństwa w książce Nie rzucim ziemi (1969), czyli zbiorze sylwetek historycznych bohaterów Ziemi Gdańskiej w okresie od rządów Bismarcka do okupacji hitlerowskiej. Głównymi bohaterami powieści są kapłani katoliccy.

Oprócz tego tomu Augustyn Necel napisał w tamtych latach szereg pozycji o urozmaiconej tematyce i formie, wykraczających niekiedy poza temat historyczny. Były to kolejno: zbiór opowieści wojennych o wspólnym temacie Łosoś wszechwładny (1963), powieść z życia rybaków W pogoni za ławicami (1966), powieść o kaszubskich emigrantach do Ameryki Z deszczu pod rynnę (1971), powieść wojenna Wolność i niewola (1971), opowieść historyczna Haftowana bandera (1972), saga rodziny Kreftów Rewianie (1974), zbiór bajęd i legend kaszubskich z XIX w. Demony, purtki i stolemy (1975) oraz urozmaicone gawędy W niewoli białych purtków, poprzedzone wspomnieniami, które ukazały się pośmiertnie w 1977 roku. Po śmierci żony pisarz ciężko chorował i zmarł na raka we Władysławowie 29 października 1976 r. i tam też został pochowany. Nie zdążył zrealizować wszystkich swoich planów, wśród których znajdowała się kontynuacja tomu Nie rzucim ziemi.

Z żoną Agnieszką z Kaletów (1904–1974), z którą ożenił się w 1929 r., wychował czterech synów, którzy zostali rybakami, i trzy córki.

Zmarł we Władysławowie, pochowany na cmentarzu komunalnym (sektor B-1-1).

Podsumowanie Augustyn Necel był bardzo pracowitym i ambitnym twórcą. Za życia cieszył się wielką poczytnością i trafiał w gusta czytelników. Umiejętnie promował swe dzieła, umiał wyczuć trendy, posiadał też dużą siłę przebicia oraz niewątpliwy talent w swej kategorii literackiej. Był amatorem, pisarzem „naiwnym”, ale uczynił z tego atut. Korzystał z pomocy doświadczonych literatów, głównie Franciszka Fenikowskiego, który szlifował jego teksty i propagował samą osobę Necla. „Kaszubski Sienkiewicz” pisał po polsku, ale stosował wtrącenia kaszubskie i niemieckie, które uwiarygadniały jego literaturę. Nie eksperymentował, używał „stylu kronikarskiego”, jak go określił Tadeusz Bolduan, potrafił komponować dialogi i fabułę. Jego książki łatwo mogłyby stać się scenariuszami słuchowisk czy filmów.

Zarzucano mu m.in. grafomanię, łatwiznę, czyli np. pisanie o Kaszubach po polsku, powielanie samego siebie, braki w wykształceniu, niejasne układy i związki i liczne mistyfikacje pisane „dla pokrzepienia serc”. Część tych uwag jest słuszna, bo autorowi zdarzało się łączyć wydarzenia faktyczne z fikcją, tak w literaturze, jak i w życiu. (Ale był to poniekąd popularny przedwojenny model autoprezentacji, który stosował np. Axel Munthe, bardzo poczytny swego czasu autor). Miał przeciwników w najbliższym sobie kręgu, a nawet w rodzinie. Nie był pisarzem pierwszoligowym, ale jego książki uzyskiwały wysokie nakłady, co przekładało się na literacki sukces pisarza. Jego zasługą jest niewątpliwie popularyzacja tematyki pomorskiej i kaszubskiej, zwłaszcza historii Wybrzeża i pracy rybaków.

Pokłosie Zainteresowanie Neclem spadło po jego śmierci, choć jego nazwisko jest na Kaszubach znane i pamiętane. Ulice jego imienia są np. w Gdańsku Gdyni, Jastarni, Suchym Dworze, Wejherowie i (od końca lat 70.) we Władysławowie, od 1995 r. nosi je też Biblioteka Publiczna Gminy Kosakowo w Dębogórzu. Szkoła Podstawowa w Mieroszynie otrzymała je już w 1985 r., a rodzina pisarza funduje jej uczniom stypendium jego imienia. W miejscach, w których mieszkał, we Władysławowie, Chłapowie, Kosakowie, Mieroszynie, Rewie i w Helu wmurowano tablice pamięci twórcy. Pod koniec XX wieku wznowiono Rewian (1998) i Haftowaną banderę (1998). Setna rocznica urodzin pisarza spowodowała całą serię wznowień jego książek. Ukazały się ponownie: Kutry o czerwonych żaglach (2002), Maszopi (2002), W pogoni za ławicami (2003), Nie rzucim ziemi... (2003, 2008), Saga o szwedzkiej checzy (2004), Łosoś wszechwładny (2004), Okrętnicy spod Nordowej Gwiazdy (2005) i Z deszczu pod rynnę (2006). Rok 2006 był w powiecie puckim Rokiem Augustyna Necla. 3 września 2006 r. na Placu Kaszubskim w Wierzchucinie wmurowano tablicę jemu poświęconą. Wydano też wtedy jego wspomnienia. Wcześniej opublikowano książkę jego brata Jana Netzla Tak było... Wspomnienia rybaka (2000). Na temat życia i twórczości Augustyna Necla napisano wiele artykułów. Prace zostały zestawione w Bibliografii Kaszub, w Bibliografii Pomorza Gdańskiego, w elektronicznej bazie Bibliografii Pomorza Gdańskiego i Środkowego, w Słowniku pisarzy wybrzeża.

Twórczość Kutry o czerwonych żaglach – 1955 Saga o szwedzkiej checzy – 1957 Maszopi – 1958 Okrętnicy spod Nordowej Gwiazdy – 1959 Krwawy sztorm – 1960 Złote klucze – 1962 Łosoś wszechwładny – 1963 W pogoni za ławicami – 1966 Nie rzucim ziemi – 1969 Z deszczu pod rynnę – 1971 Wolność i niewola – 1971 Haftowana bandera – 1972 Rewianie – 1974 Demony purtki i stolemy. Baśnie kaszubskie – 1975 W niewoli białych purtków. Podania i gawędy z Wybrzeża – 1977 Moje wspomnienia – 2006

Filmografia Augustyn Necel wystąpił w filmie dokumentalnym Między dwiema latarniami, promującym Kaszuby Północne.

Ordery i odznaczenia

Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski (1956) Złoty Krzyż Zasługi (20 czerwca 1955) Brązowy Krzyż Zasługi (1933) Medal Zwycięstwa i Wolności 1945 (1946) Medal Stolema (1967) Odznaka 1000-lecia Państwa Polskiego (1963) Odznaka „Zasłużony Pracownik Morza” (1963) Komandoria I klasy Orderu Świętego Grzegorza Wielkiego (Stolica Apostolska, 23 maja 1971)

Nagrody

Nagroda Literacka Ogólnopolskiego Komitetu Obchodu Dni Morza (1959) Literacka Nagroda Marynistyczna im. Mariusza Zaruskiego za popularyzację tematyki morskiej (1962) Nagroda Klubu Marynistów LPŻ (1962)

Przypisy

Bibliografia R. Ostrowska, I. Trojanowska, Bedeker kaszubski, Gdańsk 1963, 1974, 1979. H. Mitak, "Maszopi" na tle twórczości Augustyna Necla, Gdańsk 1963 (praca magisterska). H. Bartoszewicz, Sylwetka literacka Augustyna Necla, Gdańsk 1969 (praca magisterska). A. Bukowski (opr.), Literatura polska, t. I-II, Warszawa 1984–85. Słownik biograficzny Pomorza Nadwiślańskiego, t. 3, Gdańsk 1997. T. Bolduan, Nowy bedeker kaszubski, Gdańsk 1997, 2002. J. Netzel, Tak było... Wspomnienia rybaka, Gdańsk 2000. A. Necel, Wspomnienia moje, Gdańsk 2006. M. Kuklik, Nordowymi ścieżkami Augustyna Necla. Przewodnik biograficzny po Chłapowie, Helu i Władysławowie, Puck-Władysławowo 2006. H. Skorowski SDB, Etos Kaszubów w twórczości literackiej Augustyna Necla, Warszawa 2006.

Kategoria:Członkowie Związku Literatów Polskich (Polska Rzeczpospolita Ludowa) Kategoria:Polscy pisarze współcześni Kategoria:Kaszubscy pisarze Kategoria:Ludzie związani z Władysławowem Kategoria:Odznaczeni Brązowym Krzyżem Zasługi (II Rzeczpospolita) Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (Polska Ludowa) Kategoria:Odznaczeni Medalem Zwycięstwa i Wolności 1945 Kategoria:Odznaczeni Odznaką 1000-lecia Państwa Polskiego Kategoria:Odznaczeni odznaką honorową „Zasłużony Pracownik Morza” Kategoria:Odznaczeni Złotym Krzyżem Zasługi (Polska Ludowa) Kategoria:Pisarze maryniści Kategoria:Pisarze XX wieku Kategoria:Polacy odznaczeni Orderem Świętego Grzegorza Wielkiego Kategoria:Urodzeni w 1902 Kategoria:Zmarli w 1976