thumb|Stanisław Grabski – portret Stanisława Lentza (1919) Stanisław Grabski ps. „Stanisław”Leon Wasilewski, Dzieje zjazdu paryskiego 1892 roku: przyczynek do historji polskiego ruchu socjalistycznego, Warszawa 1934, s. 15. (ur. 5 kwietnia 1871 w Borowie, zm. 6 maja 1949 w Sulejówku) – polski polityk, ekonomista, pisarz polityczny, członek Rady Zjednoczenia Międzypartyjnego i Komitetu Narodowego Polskiego, w II RP prezes Zarządu Głównego Związku Ludowo-Narodowego (1919–1923) i poseł na Sejm Ustawodawczy oraz Sejm I kadencji, negocjator Traktatu Ryskiego oraz Konkordatu, więzień łagrów, przewodniczący Rady Narodowej RP (1942–1944), uczestnik oraz konferencji poczdamskiej, wiceprzewodniczący Krajowej Rady Narodowej (1945–1947).

Brat Władysława, polityka, ministra i dwukrotnego premiera (1920, 1923-1925) II RP.

Życiorys Pod zaborami

Młodość i życie studenckie (1871–1895) Pochodził z rodziny ziemiańskiej. Był synem Feliksa z jego drugiego małżeństwa (był wdowcem) i Stanisławy z Mittelstaedtów (pochodziła z rodziny o niemieckich korzeniach, choć jej stryjem był powstaniec wielkopolski z 1848 roku Jan Mittelstaedt). Życie rodziny było dostatnie, skoncentrowane na prowadzeniu gospodarstwa. Atmosfera domu była patriotyczna, żywa była pamięć o Powstaniu Styczniowym. W czasie wojen francusko-pruskiej oraz rosyjsko-tureckiej sympatyzowano z Francją oraz Turcją.

Edukację rozpoczął nauką w domu. W wieku 8 lat wyjechał do domu wujostwa Bartoszewiczów do Warszawy, gdzie zaczął uczęszczać do rosyjskojęzycznego V Gimnazjum Rządowego w Warszawie. Gdy miał 11 lat i gdy dochód osiągany z dworu na to pozwolił, do Warszawy przeprowadziła się jego matka wraz z jego młodszym rodzeństwem, z którą ponownie zamieszkał. Ojciec pozostał w Borowie odwiedzając Warszawę przez kilka tygodni w zimie. Pomysł rodziców o edukacji w Warszawie pozwolił mu później na pracę naukową, choć początkowo w gimnazjum uczył się słabo i musiał powtarzać trzecią klasę (razem ze swoim przyjacielem Bolesławem Miklaszewskim)S. Grabski, Pamiętniki t.I, Czytelnik, Warszawa 1989, s. 15–26..

W dzieciństwie często chorował, w tym, do trzynastego roku życia, na malarię. Gdy udało mu się wyleczyć, stał się również aktywny sportowo (łyżwy, fechtunek, jazda konna, polowanie) co znacznie wzmocniło go fizycznie. W wieku 17 lat porzucił praktyki religijne i stał się agnostykiem. Mimo to nadal utrzymywał serdeczne relacje z proboszczem parafii do której przynależał dwór rodziców w Borowie, gdzie często spędzał wakacje.

W tym samym czasie, będąc w VII klasie, zaangażował się do istniejącego w jego gimnazjum kółka samokształceniowego. W kolejnym roku został powołany do Centralizacji Związku Kółek Gimnazjalnych Królestwa (później dołączył do niej także jego młodszy brat Władysław). W związku z potrzebą przygotowania planu kształcenia członków Kółek w naukach społecznych zapoznał się z Józefem Potockim. Stał się on dla Grabskiego swego rodzaju przewodnikiem, dzięki któremu zapoznał się też z innymi członkami redakcji „Głosu” (tygodnik krytyczny wobec Ugodowców oraz liczący na aktywizację polityczną robotników oraz chłopów), a także z myślą Herberta Spencera, która wpływała na światopogląd Grabskiego. Z jego też inspiracji zaangażował się Grabski w agitację na rzecz manifestacji pierwszomajowej w 1890 roku.

Przy okazji apelu studentów rosyjskich uniwersytetów o organizowanie w całym Cesarstwie antyrządowych demonstracji w obronie aresztowanych studentów zetknął się pierwszy raz z 25-letnim ówcześnie studentem Uniwersytetu Warszawskiego Romanem Dmowskim. Grabski, w przeciwieństwie do Dmowskiego skłonny był apel studentów rosyjskich poprzeć. Dmowski jednak wpłyną na Koła Studenckie w taki sposób, że te wypowiedziały się przeciwko jakiejkolwiek wspólnej akcji z młodzieżą rosyjskąS.Grabski, Pamiętniki t. I, Czytelnik, Warszawa 1989, s. 27–50..

Po zdaniu matury w 1890 r. rozpoczął studia na Wydziale Przyrodniczym Uniwersytetu Warszawskiego. Wykłady niespecjalnie go interesowały jednak cenił sobie pracę w laboratorium z mikroskopem. W tym samym roku został członkiem Związku Robotników Polskich, choć ze związkiem współpracował już wcześniej, gdy prowadził co niedzielę konspiracyjne wykłady dla młodych robotników z zakresu ekonomii i historii. Zetknął się wtedy dokładnie z realiami i poziomem życia robotników w Warszawie, odwiedzał ich bowiem w ich mieszkaniach. W ramach działalności w ZRP zajmował się organizacją nielegalnych związków zawodowych metalowców i stolarzy. Był przeciwnikiem przyłączenia do ZRP studenckich kół marksistowskich. Z czasem doszedł do wniosku, że do programu socjalistycznego należy wprowadzić postulat niepodległości PolskiS.Grabski, Pamiętniki t. I, Czytelnik, Warszawa 1989, s. 51–64..

We wrześniu 1891 r. wyprowadził się z domu i wyjechał do Berlina dzięki czemu uniknął aresztowania (jesienią 1891 aresztowano wielu członków ZRP). Studiował przez rok na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Berlińskiego. Zetknął się tam z imperializmem niemieckim, który – jak sądził – przenikał całą niemiecką kulturę. Z kolei u polskiej bogatej młodzieży zaobserwował, że socjalizm był dla nich głównie intelektualnym, nowinkarskim snobizmem. W Berlinie zetknął się z 25-letnim Ignacym Daszyńskim, który pełnił wtedy rolę red. naczelnego „Gazety Robotniczej”, na czas nieobecności Daszyńskiego w Berlinie został początkowo tymczasowym, a po aresztowaniu Daszyńskiego w Krakowie, stałym redaktorem naczelnym „GR”, w której początkowo sam pisał większość artykułów podpisując je pseudonimem. Negatywnie wpłynęło to na jego zaangażowanie naukowe. Z czasem w redagowaniu GR zaczął pomagać mu Stanisław Przybyszewski. W maju 1892 roku na łamach „GR” Grabski wysunął postulat wprowadzenia walki o niepodległość do programu polskich socjalistów. Rozszerzył go później w broszurze „Przyczynek do programu socjalnych demokratów polskich”. Nadal prowadził działalność agitacyjną bezpośrednio wśród robotników, organizując zebrania, stąd sporo podróżował. Oprócz Berlina prowadził działalność także w Westfalii oraz na Górnym Śląsku. Podczas spotkań używał fikcyjnych nazwisk i wykorzystywał sfałszowane dokumentyS.Grabski, Pamiętniki t. I, Czytelnik, Warszawa 1989, s. 64–86..

W obawie przed aresztowaniem wyjechał do Lwowa i tam spędził wakacje. Następnie wyjechał do Francji, gdzie wraz z bratem, studiował w Szkole Nauk Politycznych w Paryżu. W Paryżu zetknął się z 25-letnią wówczas Marią SkłodowskąS.Grabski, Pamiętniki t. I, Czytelnik, Warszawa 1989, s. 87–91.. W Paryżu, pod koniec 1982 roku, uczestniczył w zjeździe socjalistów polskich inaugurującym istnienie Związku Zagranicznego Socjalistów Polskich z ramienia Związku Robotników Polskich. W czerwcu 1893 roku, rezygnując z nauki w Paryżu, wrócił do Berlina w celu zaangażowania się w kampanie wyborczą polskich socjalistów w . Został aresztowany i następnie wydalony z Prus jako uciążliwy cudzoziemiec. Udał się do Wiednia, gdzie go również go aresztowano i wydalono. Dzięki wstawiennictwu Victora Adlera zezwolono mu jednak na wyjazd do Szwajcarii (zamiast do Rosji, jako obywatela Cesarstwa Rosyjskiego). W sierpniu 1893 uczestniczył w międzynarodowym kongresie socjalistycznym, na którym reprezentował opcję „socjalpatriotyczną” w kontrze do opcji „socjalugodowej” reprezentowana przez Różę Luksemburg i szerzej Socjaldemokrację Królestwa Polskiego. Nadal publikował w Gazecie Robotniczej. W październiku 1893 r. wznowił studia społeczno-ekonomiczne na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu w Bernie, gdzie w czerwcu 1894 r. uzyskał doktorat z filozofii. Po uzyskaniu doktoratu wyjechał do Genewy, gdzie spotkał Zygmunta Balickiego (który do końca 1894 roku również należał ZZSP). Przegrał wtedy z ortodoksyjnym marksistą Jodko (wspieranego m.in. przez Józefa Piłsudskiego) głosowanie na redaktora naczelnego „Przedświtu” w efekcie czego zagrożono mu usunięciem z ZZSP.S.Grabski, Pamiętniki t. I, Czytelnik, Warszawa 1989, s. 92–111.

Założenie rodziny i próby stabilizacji (1895-1901) Jesienią 1894 roku zaręczył się z Ludmiłą Rożnówną, studentką medycyny w Genewie. Wiosną 1895 w poszukiwaniu stałego zatrudnienia wyjechał do Budapesztu, tam też, w wieku 24 lat wziął ślub. Gdy zawiodły nadzieję na uzyskanie dochodów w Budapeszcie (w tym czasie nadal otrzymywał wsparcie finansowe od ojca), ze względu na niskie koszty życia postanowili osiąść na Słowacji (Grabski nie miał wtedy wstępu na tereny polskie z powodu swojej studenckiej działalności politycznej). Na Słowacji, w lasach okalających letnisko Rajecké Teplice wynajęli izbę w chacie gajowego Blachy, gdzie żyli prawie że zwykłym życiem karpackich górali (Grabski towarzyszył gajowemu w obchodach i polowaniach). Zaprzyjaźnili się też z lokalnym lekarzem Dusanem MakovickimS.Grabski, Pamiętniki t. I, Czytelnik, Warszawa 1989, s. 112–123..

W 1896 r. ze względu na stan zdrowia żony (podejrzewano gruźlicę) powrócił do Szwajcarii, zimę spędzili w Davos, następnie zamieszkali w Lozannie. W kwietniu 1897 roku zmarł jego ojciec. W maju urodziły się mu bliźnięta (syn Stanisław i córka Feliksa). Ze względu na leczenie żony, Grabski przez pierwsze dwa miesiące zajmował się dziećmi bez niej, zwłaszcza synem, któremu lekarz rokował, że nie przeżyje nawet miesiąca. Okres ten zaowocował u Grabskiego nerwicą, którą szybko uleczył, choć jeszcze przez wiele lat drżały mu stale ręce. W 1898 roku przeniósł się do Bazylei gdzie rozważał rozpoczęcie habilitacji jednak spotkał się z niechęcią dziekana wydziału filozoficznego. Opublikował tam jednak po niemiecku studium naukowe o Fryderyku Skarbku oraz książkę o myślicielu . Jesienią 1899 r. został bibliotekarzem w Muzeum Narodowym Polskim w Rapperswilu (przed nim stanowisko bibliotekarza zajmowali Stefan Żeromski i Romuald Mielczarski). W 1900 roku opublikował kluczową dla swojej późniejszej kariery naukowej pracę pt. Przyczynek do teorii poznania zjawisk społeczno-gospodarczych. Zajął w niej krytyczne stanowisko zarówno wobec dedukcyjno-psychologicznej szkoły wiedeńskiej (Carl Menger, Eugen von Böhm-Bawerk), jak i indukcyjnej szkoły historycznej (Gustav von Schmoller) występując z własną koncepcją oparcia badań o ciągle ewoluującą psychologię zbiorową. Praca ta spotkała się z uznaniem, m.in. zaproponowano Grabskiemu habilitowanie się w Krakowie, na Grabskim ciążyło jednak wydalenie z Austrii. Mimo to przyjechał do Krakowa nie meldując się oficjalnie (zamieszkał u siostry). Napisał podanie o zezwolenie na zamieszkanie w Galicji do namiestnika, hrabiego Pinińskiego. Pomimo że uzyskał poparcie Stanisława Tarnowskiego jego podanie spotkało się z odmową. Sprawą udało mu się jednak zainteresować Henryka Sienkiewicza, który wstawił się za nim, w efekcie czego dostał „odwołalne zezwolenie na pobyt w Galicji pod warunkiem wszechstronnie legalnego zachowania się”. W 1901 roku wrócił do współpracy z polskim ruchem socjalistycznym, publikował na łamach „Przedświtu”, gdzie propagował rozpoczęcie agitacji „rewolucyjnej” wśród chłopów. Dopuszczał w tym zakresie współpracę z Ligą Narodową. Artykuły wywołały jednak niezadowolenie wśród zagranicznych członków PPS.S.Grabski, Pamiętniki t. I, Czytelnik, Warszawa 1989, s. 124–134.

Galicja (1901–1914)