Świątynie etruskie – typ budowli sakralnej wznoszonej przez Etrusków. Architektura świątyń etruskich stanowiła jeden z najważniejszych elementów kultury tego ludu. Wiedza o ich formach i konstrukcji pochodzi głównie z traktatu De architectura autorstwa rzymskiego architekta Witruwiusza z I wieku p.n.e., który szczegółowo opisał wygląd etruskich kaplic.
Charakterystyka Etruskie świątynie powstały pod wpływem greckich wzorców, potem zaś stanowiły wzorzec dla świątyń rzymskich, stąd też, podobnie jak w architekturze greckiej i rzymskiej, ołtarz ofiarny znajdował się na zewnątrz. Świątynie były częścią większego kompleksu sakralnego obejmującego nie tylko sam budynek, ale także otoczenie, w tym święte źródła i gaj.
Budowle były frontalne i osiowe, z pojedynczym biegiem schodów prowadzącym na podium. Część frontową stanowił głęboki portyk (pronaos), podtrzymywany przez dwa rzędy szeroko rozstawionych kolumn w porządku toskańskim. Kolumny wykonywano głównie z drewna, niekiedy z kamienia (np. w Veii), a ich bazy i kapitele często malowano naprzemiennie ciemnymi i jasnymi barwami.
Wnętrze świątyni dzielono na jedną lub trzy celle, w których umieszczano wizerunki bóstw. Typowy układ trzech pomieszczeń nawiązywał do triady boskiej: Tinia, Uni i Menrva (odpowiednio rzymskie: Jowisz, Junona i Minerwa).
Materiały i konstrukcja Świątynie etruskie wznoszono z nietrwałych materiałów – drewna, suszonej cegły i gliny. Fundamenty wykonywano z tufu, lokalnego kamienia wulkanicznego, łatwego w obróbce, który twardniał po zetknięciu z powietrzem. Dach miał niewielkie nachylenie i był pokryty dachówkami z terakoty, które chroniły konstrukcję drewnianą przed wilgocią. Szerokie okapy zabezpieczały ściany przed deszczem.
Ściany pokrywano tynkiem lub stiukiem, który polerowano lub malowano, nadając mu połysk. Zastosowanie organicznych materiałów sprawiło, że z samych budowli zachowały się jedynie fundamenty i elementy dekoracyjne z terakoty, natomiast forma świątyń jest dziś znana głównie z opisów i rekonstrukcji.
Dekoracja Etruskowie nie zdobili świątyń w sposób typowy dla architektury greckiej, zamiast tego używali płaskorzeźbionych płyt z terakoty, antefiksów i akroteriów.
Antefiksy – płaskie, malowane ozdoby wieńczące krawędź dachu, chroniące belki przed deszczem, owadami i ptakami. Często przedstawiały twarze Gorgon (np. Meduzy) lub maski dionizyjskie i pełniły funkcję apotropeiczną – miały odstraszać złe moce.
Akroteria – figury z terakoty umieszczane na kalenicy i szczytach dachów.
Znaleziska archeologiczne Najlepiej zachowanym przykładem jest Świątynia Minerwy w Portonaccio (Veii), położona ok. 18 km na północ od Rzymu. Jej kamienne fundamenty potwierdzają opis Witruwiusza – plan o proporcjach 5:6, z głębokim portykiem i trzema cellami. W świątyni tej znaleziono liczne dekoracje z terakoty, w tym figurę Apolla z Wejów.
Zobacz też Etruskowie, rzymska świątynia
Przypisy
Kategoria:Świątynie starożytne