El Hadj Omar Bongo Ondimba (ur. jako Albert-Bernard Bongo 30 grudnia 1935 w Lewai, zm. 8 czerwca 2009 w Barcelonie) – gaboński polityk, minister, wiceprezydent w latach 1966–1967, prezydent Gabonu od 1967 do 2009. Rządził przez 41 lat. Jego następcą został wybrany syn, Ali Bongo Ondimba.
Omar Bongo, człowiek niskiej postury, po ukończeniu służby wojskowej rozpoczął pracę w administracji publicznej. W latach 60. XX w., jako młody urzędnik, objął kluczowe stanowiska w administracji prezydenta Léona M’by. Był szefem jego gabinetu, ministrem, a w 1966 został wiceprezydentem Gabonu. W 1967, po śmierci M’by, przejął władzę w państwie. Wprowadził jednopartyjny system rządów. Jego Gabońska Partia Demokratyczna do 1990 pozostawała jedyną legalnie działającą partią polityczną. W 1973, jako jedyny kandydat, po raz pierwszy wygrał wybory prezydenckie. W następnych latach sześciokrotnie uzyskiwał reelekcję (w 1979, 1986, 1993, 1998, 2005). W 1990, dzięki interwencji wojsk francuskich, przywrócił spokój w państwie, po fali strajków z powodu złej sytuacji ekonomicznej. Zmarł w czasie pełnienia urzędu, w barcelońskiej klinice, gdzie był leczony na raka jelita grubego.
Na arenie międzynarodowej wielokrotnie angażował się w proces pokojowego rozwiązywania sporów w Afryce. Utrzymywał szczególnie bliskie stosunki z Francją. Prowadził politykę z wszystkimi prezydentami V Republiki.
Bongo był jednym z najbogatszych ludzi na świecie. Jego majątek był kilkakrotnie przedmiotem dochodzenia. Był oskarżany o korupcję i czerpanie zysków ze sprzedaży gabońskiej ropy naftowej. W 2009 francuska prokuratura wszczęła przeciw niemu śledztwo w sprawie defraudacji środków państwowych i zakup za nie francuskich nieruchomości i luksusowych samochodów. Sprawując władzę przez ponad cztery dekady, był jednym z ostatnich afrykańskich „wielkich przywódców”.
Edukacja i młodość Albert-Bernard Bongo urodził się 30 grudnia 1935 w mieście Lewai, nazwanym później na jego cześć Bongoville, w prowincji Górne Ogowe. Był najmłodszym spośród 12 dzieci w rodzinie. Pochodził z grupy etnicznej Bateke. Jego rodzice zajmowali się rolnictwem. Gdy miał 7 lat zmarł jego ojciec. Jego oficjalna strona internetowa cytowała: „Nie przyszedł na świat w szpitalnym łóżku i nie miał własnej kołyski ani niani”.
Po ukończeniu szkoły podstawowej i średniej w Brazzaville (stolica ówczesnej Francuskiej Afryki Równikowej), w 1952 podjął pracę w Publicznych Służbach Pocztowych i Telekomunikacyjnych. W 1958 wstąpił do armii francuskiej i rozpoczął szkolenie wojskowe. Uzyskał stopień podporucznika, a następnie porucznika sił powietrznych. Służył w Brazzaville, Bangi i Forcie Lamy (Ndżamena).
Kariera polityczna Po uzyskaniu przez Gabon niepodległości w sierpniu 1960 rozpoczął działalność polityczną. W 1960 podjął pracę w Ministerstwie Spraw Zagranicznych. W lutym 1961 pierwszym prezydentem kraju został dotychczasowy premier Léon M’ba, lider partii Bloc Democratique Gabonais (BDG, Gaboński Blok Demokratyczny). W 1961 Bongo prowadził kampanię wyborczą przyszłego ministra zdrowia, M. Sandougouta, przed wyborami parlamentarnymi. W marcu 1962 został wicedyrektorem gabinetu prezydenta M’by, a siedem miesięcy później dyrektorem.
Od 17 do 18 lutego 1964 był przetrzymywany w areszcie w Libreville w czasie, pierwszego w historii kraju, zamachu stanu. Wojsko na dwa dni uwięziło i odsunęło od władzy prezydenta M’bę. Utworzony Komitet Rewolucyjny nowym prezydentem mianował Jean-Hilaire’a Aubame’a. Rebelia została stłumiona przez francuskie wojska powietrznodesantowe, które pokonały zamachowców i przywróciły władzę prezydenta M’by.
W obliczu pogarszającego się coraz bardziej zdrowia M’by, 24 września 1965 został mianowany prezydenckim ministrem, będąc odpowiedzialnym za obronę i współpracę. W sierpniu 1966 został ministrem informacji i turystyki. W tym samym miesiącu prezydent M’ba został przewieziony do szpitala w Paryżu w celu podjęcia leczenia, które kontynuował już do końca życia. M’ba, przy poparciu ze strony prezydenta Francji Charles’a de Gaulle’a, 12 listopada 1966 mianował Bongo wiceprezydentem Gabonu. Tym samym namaścił go na swojego następcę. 19 marca 1967 M’ba wygrał wybory prezydenckie razem z Bongo jako kandydatem na urząd wiceprezydenta. 28 listopada 1967 prezydent M’ba zmarł w szpitalu we Francji. 2 grudnia 1967, z racji sprawowanego urzędu, Bongo został nowym prezydentem Gabonu.
Prezydent Rządy jednopartyjne Albert-Bernard Bongo został prezydentem w wieku zaledwie 31 lat. Po objęciu stanowiska zwolnił z więzień przeciwników politycznych prezydenta M’by i pozwolił im powrócić na stanowiska w administracji lub do życia prywatnego. W marcu 1968 zadekretował wprowadzenie jednopartyjnego systemu rządów. Zastąpienie wielu partii etnicznych jedną ogólnonarodową miało ułatwić zarządzanie państwem. W tym celu utworzył Gabońską Partię Demokratyczną (PDG, Parti Democratique Gabonais) (powstała z przekształcenia Gabońskiego Bloku Demokratycznego), która do 1990 pozostała jedynym legalnie działającym ugrupowaniem. Motto partii brzmiało: „Dialog-Tolerancja-Pokój”.
Wprowadzenie rządów jednopartyjnych zapewniło prezydentowi i klasie rządzącej środki do utrwalania swojej władzy bez konieczności dbania o potrzeby obywateli. Jakikolwiek bunt mógł zostać stłumiony, gdyż francuskie wojska w ramach umowy o współpracy obronnej, zapewniały spokój wewnątrz kraju. W 1969 Bongo rozpoczął ograniczanie wolności związków zawodowych. Do 1973 wszystkie związki zostały zmuszone do przyłączenia się do jednej federacji kontrolowanej przez rząd. Krytyka wyrażona przez studentów i profesorów, a dotycząca niedemokratycznej formy rządów i korupcji finansowej, w 1972 doprowadziła do surowych aresztowań.
Oprócz funkcji prezydenta, Bongo pełnił również inne funkcje rządowe. W latach 1967–1975 był premierem Gabonu, a także ministrem obrony (1967–1981), ministrem informacji (1967–1981), ministrem planowania (1967–1977) oraz ministrem spraw wewnętrznych (1967–1970). W wyborach prezydenckich w 1973 był jedynym kandydatem na to stanowisko, zdobywając 99,56% głosów poparcia.
W kwietniu 1975 zniósł stanowisko wiceprezydenta, które zajmował Léon Mébiame, mianując go w zamian nowym premierem kraju. Mébiane pozostał szefem rządu do czasu rezygnacji w 1990. Przed wyborami prezydenckimi w 1979 Bongo objechał kraj, nawołując do jedności narodowej i zakończenia plemiennych konfliktów. W swojej administracji, przez cały okres prezydentury, potrafił zachować delikatną równowagę etniczną. W wyborach w 1979 po raz kolejny był jedynym kandydatem. Uzyskał 99,96% głosów poparcia.
Pierwsze ruchy opozycyjne wobec władzy Bongo zaczęły powstawać pod koniec lat 70. XX w., kiedy pojawiające się trudności ekonomiczne stawały się coraz bardziej dotkliwe dla mieszkańców kraju. Pierwszą zorganizowaną, lecz nielegalną, partią opozycyjną był Mouvement de redressement national (MORENA, Ruch Odbudowy Narodowej). Jako umiarkowanie ugrupowanie opozycyjne zorganizował demonstrację studentów i pracowników naukowych na Uniwersytecie Omara Bongo w Libreville w grudniu 1981, w wyniku którego uczelnia została tymczasowo zamknięta. MORENA oskarżał prezydenta o korupcję, osobistą rozrzutność i faworyzowanie własnego plemienia Bateke. Żądał wprowadzenia systemu wielopartyjnego. Do kolejnych aresztowań doszło w lutym 1982, kiedy opozycja rozprowadziła ulotki krytykujące reżim Bongo w czasie pielgrzymki papieża Jana Pawła II. W listopadzie 1982 roku 37 członków MORENA zostało skazanych za przestępstwa przeciw bezpieczeństwu narodowemu. 13 osób dostało wyrok 20 lat ciężkich robót. W połowie 1986 wszyscy skazani zostali ułaskawieni i zwolnieni z odbywania kary. MORENA zobowiązał się do niestosowania przemocy, lecz dalej prowadził podziemną działalność, często z zagranicy.
mały|Gabon, państwo rządzone przez ponad cztery dekady przez jednego człowieka W 1985 w Gabonie odbyły się wybory parlamentarne. Wszystkie mandaty zdobyli kandydaci PDG. W wyborach prezydenckich w listopadzie 1986 Bongo jako jedyny kandydat zdobył 99,97% głosów poparcia.
W drugiej połowie lat 80. XX w. Gabon dotknęło długotrwałe załamanie gospodarcze. O połowę zmniejszyły się wpływy do budżetu, rząd zamroził płace, wzrosło bezrobocie i niezadowolenie społeczne. W 1988 wybuchł strajk pracowników linii lotniczych Air Gabon oraz innych pracowników sektora publicznego. Sytuacja została rozwiązana dopiero na drodze negocjacji. W 1989 i w 1990 rząd zmuszony był wprowadzić dalsze ograniczenia budżetowe.
We wrześniu 1989 władze poinformowały o odkryciu spisku przeciw prezydentowi. W spisek mieli być zaangażowani członkowie służb bezpieczeństwa oraz prominentni funkcjonariusze publiczni. Mieli działać w porozumieniu z Pierre’em Mamboundou, liderem szerzej nieznanej grupy opozycyjnej z siedzibą w Paryżu, Union des peuples gabonais (UPG). Dwie osoby oskarżone w kraju o udział w zamachu, zmarły w niewyjaśnionych okolicznościach, a Mamboundou został wydalony z Francji i udał się do Senegalu w lutym 1990.
W styczniu 1990 w stolicy Gabonu na nowo wybuchły strajki ludności dotkniętej złą sytuacją gospodarczą kraju. Studenci ogłosili bojkot zajęć, protestując przeciw złym warunkom studiowania i brakom w kadrach akademickich. W lutym strajk rozpoczęli lekarze i nauczyciele, żądając lepszych warunków płacowych. Do protestów przyłączyli się pracownicy telekomunikacji i obsługa lotniska. Prezydent winą za falę strajków obarczył Międzynarodowy Fundusz Walutowy i jego obostrzenia narzucone na Gabon. Ogłosił podjęcie natychmiastowych reform i zwołanie w tym celu narodowej konferencji. Nie uspokoiło to nastrojów. Ponad tysiąc osób, głównie bezrobotnych, splądrowało w Port-Gentil sklepy należące do libańskich handlowców. 21 marca do strajków, obok urzędników i pracowników banków, przyłączyli robotnicy naftowi z Port-Gentil.
27 marca prezydent otworzył posiedzenie konferencji narodowej. Władze wprowadziły godzinę policyjną i zakazały prowadzenia strajków. W swoim przemówieniu stwierdził, że anarchia może zaszkodzić rozwojowi gospodarczemu i odstraszyć zagranicznych inwestorów. W konferencji wzięło udział 2 tysiące delegatów, reprezentujących 70 różnych organizacji politycznych, zawodowych i inne grupy interesu. Uczestnicy opowiedzieli się za natychmiastowym wprowadzeniem systemu wielopartyjnego, utworzeniem Senatu i powołaniu nowego gabinetu do czasu przeprowadzenia wyborów parlamentarnych w październiku 1990. Bongo zaakceptował podjęte decyzje i 3 maja nowym szefem rządu mianował Casimira Oyé-Mbę, znanego bankowca. Prezydent zagwarantował status prawny wszystkim grupom opozycyjnym uczestniczącym w konferencji. 13 z nich utworzyło Zjednoczony Front Opozycyjny. Bongo zrezygnował z funkcji sekretarza generalnego PDG. 22 maja 1990 parlament wprowadził poprawki do konstytucji, ustanawiając w kraju system wielopartyjny oraz skracając kadencję przyszłego prezydenta z 7 do 5 lat z możliwością jednej reelekcji.
23 maja 1990 zamordowany został głośny krytyk prezydenta, Joseph Rendjambe, znany biznesmen i sekretarz generalny opozycyjnej partii Parti gabonais du progres (PGP). Znaleziono go martwego w pokoju hotelowym, najprawdopodobniej przyczyną śmierci było otrucie. Jego śmierć doprowadziła do największych zamieszek w czasie całej prezydentury Bongo. Opozycja oskarżyła prezydenta o śmierć Rendjambe. Jej zwolennicy podpalili kancelarię prezydenta i wzięli za zakładników francuskiego konsula generalnego i 10 pracowników kompanii naftowej. W Port Gentil, rodzinnym mieście Rendjambe i ważnym ośrodku przemysłu naftowego, został ogłoszony stan wyjątkowy. Sytuację uspokoiła dopiero interwencja zbrojna Francji, która w celu zapewnienia bezpieczeństwa 20 tysiącom swoich obywateli i ochrony infrastruktury naftowej, przysłała do Gabonu dodatkowe siły zbrojne.