Helena Rasiowa, właśc. Helena Raś z domu Bączalska (ur. 20 czerwca 1917 w Wiedniu, zm. 9 sierpnia 1994 w Warszawie) – polska matematyk, profesor Uniwersytetu Warszawskiego (UW) i Polskiej Akademii Nauk (PAN).

Zajmowała się logiką, teorią mnogości, algebrą – w tym algebrami Boole’a – oraz informatyką teoretyczną. Autorka książki Wstęp do matematyki współczesnej, omawiającej podstawy logiki i teorii mnogości.

Życiorys Urodziła się w polskiej rodzinie mieszkającej w Wiedniu. Jej ojciec, Wiesław Bączalski, pracował jako specjalista na kolei. Rodzina wróciła do Polski, gdy Polska odzyskała niepodległość w 1918. Osiedlili się w Warszawie, ojciec otrzymał posadę na kolei, a Helena ukończyła szkołę średnią. Dodatkowo uczyła się w szkole muzycznej. Po zakończeniu edukacji w szkole średniej ukończyła kurs zarządzania i biznesu. W 1938 rozpoczęła studia matematyczne na Uniwersytecie Warszawskim, które zmuszona była przerwać po wybuchu II wojny światowej. Po roku spędzonym wraz z rodziną we Lwowie powróciła do Warszawy, gdzie podjęła edukację na tajnych studiach wyższych, zorganizowanych przez wykładowców przedwojennego Uniwersytetu Warszawskiego (m.in. Karola Borsuka, Jana Łukasiewicza, Andrzeja Mostowskiego). Jej pierwsza praca magisterska, pisana pod kierunkiem Jana Łukasiewicza i Bolesława Sobocińskiego, spłonęła podczas Powstania Warszawskiego, zaś sama Helena Raś przeżyła je, ukrywając się wraz z matką w piwnicy zrujnowanej kamienicy. Po wojnie krótko pracowała jako nauczycielka matematyki, by za namową Mostowskiego powrócić na studia wyższe.

Napisała drugą pracę magisterską, tym razem pod kierunkiem Andrzeja Mostowskiego, którą obroniła w 1945. W następnym roku rozpoczęła pracę jako asystent na Uniwersytecie Warszawskim. W 1950 obroniła dysertację doktorską pt. Algebraic treatment of the functional calculi of Lewis and Heyting, napisaną także pod kierunkiem Andrzeja Mostowskiego. Praca dotyczyła metod algebraicznych w logice.

W 1954 r. uzyskała stanowisko docenta, a w 1956 r. habilitowała się. Rok później uzyskała tytuł profesora nadzwyczajnego, a w 1967 r. tytuł profesora zwyczajnego. Poza pracą na UW, w latach 1953–1963 była zatrudniona jako docent, a następnie profesor w Instytucie Matematycznym PAN.

W badaniach naukowych koncentrowała się na algebraicznych aspektach logiki, logice, algebrze, w późniejszym okresie – informatycznych aspektach matematyki, algorytmiki oraz Sztucznej Inteligencji.

Działała w Polskim Towarzystwie Matematycznym; w latach 1955–1957 była jego sekretarzem, a w latach 1958–1959 wiceprezesem.

Przez piętnaście lat była dziekanem Wydziału Matematyki, Mechaniki i Informatyki Uniwersytetu Warszawskiego (1958–1960, 1962–1966, 1968–1978)Zachodziły w tym czasie zmiany organizacyjne. Pierwotnie był to Wydział Matematyki i Fizyki, z którego w 1968 r. wyodrębnił się Wydział Matematyki i Mechaniki, przekształcony w 1975 r. w Wydział Matematyki, Informatyki i Mechaniki .. Była delegatem Rady Wydziału do Senatu UW, sekretarzem naukowym Komitetu Nauk Matematycznych PAN, a następnie członkiem Prezydium tego Komitetu.

Była nauczycielem akademickim wielu pokoleń studentów oraz naukowców. Wypromowała około 20 doktorów. Większość z nich później została nauczycielami akademickimi w Polsce i za granicą. W szczególności jej doktorantami byli: Michael Bleicher (1961), Vladimir G. Kirin (1966), Andrzej Salwicki (1969), Nguen Cat Ho (1971), (1971), (1971), Grażyna Mirkowska (1972), Maria Semeniuk-Polkowska (1972), (1973), Antoni Kreczmar (1973), Jerzy Tiuryn (1975), Lech Banachowski (1975), (1975), Michał Krynicki (1976), Bolesław Szymański (1976), (1977), Bogdan Sabalski (1977), (1979), (1986).

Życie prywatne O życiu pozanaukowym Heleny Rasiowej niewiele wiadomo. Wyszła za mąż za Stanisława Rasia. W 1947 urodziła w Milanówku syna Zbigniewa, który poszedł w ślady matki i również zajmował się naukowo algebrą (1973 – doktorat Algebraiczne własności semi-programów w maszynach adresowych stałoprogramowych) i informatyką (1987 – tytuł profesora na Uniwersytecie w Północnej Karolinie w Charlotte)Instytut Informatyki, Zbigniew W. Raś..

Zmarła w Warszawie, pochowana na cmentarzu Powązkowskim (kwatera 154b-6-28).

Wybrane publikacje Mathematics of metamathematics (wspólnie z R. Sikorskim). Wydawnictwo Naukowe PWN Warszawa 1963, 519 ss. Wstęp do matematyki współczesnej. Wydawnictwo Naukowe PWN Warszawa 2003. . Algorithmic logic: lectures notes Simon Fraser University, Canada. „Prace IPI PAN”, tom 281. Instytut Podstaw Informatyki Polskiej Akademii Nauk, Warszawa 1977. An algebraic approach to non-classical logics. „Studies in Logic and the Foundations of Mathematics”, tom 78. Wydawnictwo Naukowe PWN – North-Holland, Warszawa – Amsterdam 1974.

Ordery i odznaczenia Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski Medal 30-lecia Polski Ludowej Medal 40-lecia Polski Ludowej Odznaka tytułu honorowego „Zasłużony Nauczyciel PRL” Złota Odznaka honorowa „Za Zasługi dla Warszawy”

Nagrody

Nagroda Państwowa I stopnia (1984) Nagrody resortowe I stopnia (1965 – zespołowa), II stopnia (1969), I stopnia (1974) Nagroda Polskiego Towarzystwa Matematycznego im. Stefana Mazurkiewicza (1963)

Uwagi

Przypisy

Linki zewnętrzne Bartłomiej Uzar, Miłośniczki Mądrości: Helena Rasiowa. Logika i sztuczna inteligencja, Centrum Kopernika Badań Interdyscyplinarnych – Uniwersytet Jagielloński (CKBI UJ), kanał „Copernicus” na YouTube, 12 lipca 2025 [dostęp 2025-05-18].

Kategoria:Absolwenci Wydziału Matematyki, Informatyki i Mechaniki Uniwersytetu Warszawskiego Kategoria:Biografie kanonu polskiej Wikipedii Kategoria:Członkowie Komitetu Matematyki PAN Kategoria:Członkowie Polskiego Towarzystwa Matematycznego Kategoria:Laureaci medalu im. Wacława Sierpińskiego Kategoria:Ludzie urodzeni w Wiedniu Kategoria:Ludzie związani ze sztuczną inteligencją Kategoria:Nauczyciele akademiccy Wydziału Matematyki, Informatyki i Mechaniki Uniwersytetu Warszawskiego Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (Polska Ludowa) Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski (Polska Ludowa) Kategoria:Odznaczeni Medalem 10-lecia Polski Ludowej Kategoria:Odznaczeni Medalem 30-lecia Polski Ludowej Kategoria:Odznaczeni Medalem 40-lecia Polski Ludowej Kategoria:Odznaczeni odznaką honorową „Za Zasługi dla Warszawy” Kategoria:Odznaczeni Odznaką Nagrody Państwowej Kategoria:Odznaczeni odznaką tytułu honorowego „Zasłużony Nauczyciel PRL” Kategoria:Pochowani na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie Kategoria:Polscy logicy XX wieku Kategoria:Polscy matematycy XX wieku Kategoria:Polscy teoretycy mnogości Kategoria:Polscy twórcy podręczników matematyki Kategoria:Pracownicy Instytutu Matematycznego PAN Kategoria:Urodzeni w 1917 Kategoria:Zmarli w 1994