Świąd pływaków (także cerkariowe zapalenie skóry, ang. swimmer’s itch, cercarial dermatitis) – nieprzenosząca się między ludźmi reakcja zapalno-alergiczna skóry wywołana przypadkowym wnikaniem cerkarii przywr z rodziny , najczęściej przywr ptasich, zwłaszcza z rodzaju . Zmiany skórne występują u osób kąpiących się lub brodzących w wodzie, do której zarażone ślimaki uwalniają cerkarie. Typowe objawy obejmują mrowienie, pieczenie lub świąd skóry, rumień, drobne grudki i pęcherzyki na skórze bezpośrednio narażonej na kontakt z wodą.

Określenie angielskie swimmer’s itch bywało używane także szerzej w odniesieniu do niektórych innych zmian skórnych po kąpieli, m.in. toksycznego zapalenia skóry po kontakcie z glonami na Hawajach. Współczesne opracowania dermatologiczne odróżniają jednak seaweed dermatitis od cerkariowego zapalenia skóry.

Etiologia i występowanie mały|Cerkaria Cerkariowe zapalenie skóry jest związane z cyklem rozwojowym przywr, których ostatecznymi żywicielami są zwykle ptaki wodne, m.in. kaczki, gęsi, łabędzie i mewy, rzadziej ssaki wodne lub ziemnowodne. Dorosłe przywry żyją w naczyniach krwionośnych żywiciela ostatecznego, a ich jaja są wydalane z kałem do środowiska wodnego. Z jaj wylęgają się miracydia, które zakażają odpowiednie gatunki ślimaków. W ciele ślimaka pasożyt namnaża się i przekształca w formy larwalne, z których powstają swobodnie pływające cerkarie.

Choroba występuje w wielu regionach świata, zarówno w środowisku słodkowodnym, jak i słonawym lub morskim, choć typowo wiąże się z jeziorami, stawami i innymi naturalnymi zbiornikami słodkowodnymi. Ryzyko wzrasta w płytkiej, ciepłej wodzie przy linii brzegowej, gdzie częściej występują ślimaki i gdzie dłużej przebywają dzieci. Według nowszych źródeł choroba występuje także w Polsce; potwierdzone przypadki u ludzi opisywano m.in. w rejonie rzeki Dzierżęcinki i Jeziora Pluszne. W badaniu z 2021 roku opisano dwa przypadki u osób kąpiących się w Jeziorze Pluszne oraz obecność cerkarii przywr ptasich u ślimaków Lymnaea stagnalis, zidentyfikowanych molekularnie jako zgodne z europejskimi izolatami Trichobilharzia szidati. Występowanie ognisk zależy od obecności właściwych ślimaków, zarażonych ptaków lub ssaków oraz warunków środowiskowych, m.in. temperatury wody i sezonowej aktywności rekreacyjnej.

Cykl rozwojowy i mechanizm choroby mały|Schemat powstawania świądu pływaków|alt=Schemat powstawania świądu pływaków Człowiek jest przypadkowym i nieodpowiednim żywicielem cerkarii. Larwy mogą wnikać w ludzką skórę, ale nie dojrzewają w organizmie człowieka do postaci dorosłej i zwykle giną w skórze. Wniknięcie larw zapoczątkowuje miejscową reakcję zapalną i alergiczną. W opisie patofizjologii choroby wskazuje się na udział wczesnej reakcji nadwrażliwości typu I, zależnej od IgE, oraz późniejszej reakcji komórkowej typu IV, w której uczestniczą m.in. komórki tuczne, limfocyty T i mediatory zapalne.

Objawy są zwykle silniejsze po kolejnych ekspozycjach na cerkarie. Wynika to z sensytyzacji, czyli narastającej odpowiedzi immunologicznej organizmu na ponowny kontakt z antygenami pasożyta. Z tego powodu osoby wielokrotnie kąpiące się w tym samym zakażonym zbiorniku mogą reagować szybciej i intensywniej niż osoby narażone po raz pierwszy.

Objawy Pierwsze objawy mogą pojawić się już w wodzie, bezpośrednio po wyjściu z niej albo w ciągu kilku godzin lub dni po kąpieli. Początkowo występuje mrowienie, pieczenie, zaczerwienienie lub świąd skóry. Po około 12 godzinach mogą rozwinąć się swędzące grudki, które u części osób przechodzą w pęcherzyki. Zmiany najczęściej dotyczą skóry odsłoniętej podczas kąpieli; skóra przykryta ściśle przylegającym strojem kąpielowym jest zwykle mniej narażona.

Świąd może utrzymywać się około tygodnia lub dłużej, a wysypka zwykle ustępuje samoistnie w ciągu 1–2 tygodni. Drapanie zmian może prowadzić do ich uszkodzenia i wtórnego zakażenia bakteryjnego skóry. Rzadziej opisywano objawy ogólne, takie jak gorączka, biegunka lub nieżyt nosa.

Rozpoznanie Rozpoznanie ma najczęściej charakter kliniczny i opiera się na obrazie zmian skórnych oraz wywiadzie dotyczącym kąpieli lub brodzenia w naturalnym zbiorniku wodnym, zwłaszcza w miejscu, w którym występowały wcześniej podobne zachorowania. Rutynowo nie wykonuje się badań laboratoryjnych potwierdzających alergię na cerkarie, a identyfikacja larw lub zarażonych ślimaków ma znaczenie głównie w dochodzeniach epidemiologicznych podczas ognisk choroby.

W diagnostyce różnicowej uwzględnia się m.in. ukąszenia owadów, kontaktowe zapalenie skóry, pokrzywkę, wysypkę kąpielową morską oraz inne zmiany skórne występujące po kontakcie z wodą. W różnicowaniu należy również brać pod uwagę schistosomatozę, zwłaszcza u osób, które miały kontakt ze słodką wodą w regionach endemicznych albo u których poza zmianami skórnymi występują objawy ogólne, jelitowe lub moczowo-płciowe. Różnicowanie jest istotne, ponieważ w świądzie pływaków człowiek jest przypadkowym, nieodpowiednim żywicielem i cerkarie nie dojrzewają w jego organizmie, natomiast w schistosomatozie pasożyty mogą rozwijać się dalej, a rozpoznanie opiera się m.in. na wykrywaniu jaj pasożyta w kale lub moczu oraz, w wybranych sytuacjach, na badaniach serologicznych.

Leczenie Choroba zwykle ustępuje samoistnie i w większości przypadków nie wymaga . Postępowanie ma charakter i obejmuje ograniczanie świądu oraz zapobieganie uszkodzeniu skóry przez drapanie. Stosuje się m.in. chłodne okłady, preparaty przeciwświądowe, kąpiele koloidowe, miejscowe glikokortykosteroidy oraz doustne lub miejscowe leki przeciwhistaminowe. W przypadku wtórnego zakażenia bakteryjnego może być potrzebne leczenie antyseptyczne lub antybiotykoterapia.

Zapobieganie mały|Mechaniczne usuwanie ślimaków w jeziorze Annecy we Francji Ryzyko zachorowania można ograniczać przez unikanie kąpieli w miejscach, w których zgłaszano ogniska świądu pływaków, oraz przez niewchodzenie do płytkich, zarośniętych i bagnistych fragmentów zbiorników, gdzie częściej występują ślimaki. Po wyjściu z wody zaleca się spłukanie skóry czystą wodą lub dokładne osuszenie jej ręcznikiem, co może zmniejszyć ryzyko wnikania cerkarii w skórę. W pobliżu kąpielisk nie należy dokarmiać ptaków wodnych, gdyż może to sprzyjać utrzymywaniu się cyklu rozwojowego pasożytów w środowisku. W prawidłowo utrzymanych basenach pływackich świąd pływaków nie występuje, ponieważ do utrzymania cyklu pasożyta konieczne są odpowiednie ślimaki i żywiciele ostateczni.

Zobacz też Schistosomatoza Świąd

Przypisy

Kategoria:Choroby skóry