Ady Rosner, właściwie Adolf Rosner (ur. 26 maja 1910 w Berlinie, zm. 8 sierpnia 1976 tamże) – polski, niemiecki, i radziecki trębacz jazzowy, dyrygent oraz kompozytor pochodzenia żydowskiego. Nazywany Białym Armstrongiem, był jednym z najwybitniejszych trębaczy jazzowych swojego pokolenia.
Rosner odegrał istotną rolę w popularyzacji jazzu w międzywojennej Polsce jako jednej z form nowoczesnej muzyki artystycznej. O jego historii życia nakręcono film dokumentalny The Jazzman from the GulagThe Jazzman from the Gulag, Pierre-Henry Salfati reżyser, 1999. Jest też bohaterem artykułów wspomnieniowychMariusz Szczygieł, Gazeta Wyborcza 28 sierpnia 2004The Ady Rosner Story, Jazzfreund publications, Menden 1982..
Życiorys Młodość i początki kariery Urodził się w Berlinie w rodzinie polskich Żydów Ignacego i Róży Rosnerów. W wieku sześciu lat rozpoczął naukę gry na skrzypcach w Konserwatorium Szterna, które ukończył w 1920 roku. Edukację muzyczną kontynuował na kursie dyrygenckim, a wsparcie berlińskich kręgów muzycznych umożliwiło mu wczesne występy przed elitarną publicznością.
W okresie studiów zapoznał się także z grą na instrumentach dętych, w tym na trąbce. Początkowo Rosner nie wiązał swojej przyszłości z jazzem, kontynuując klasyczną edukację muzyczną i okazjonalnie występując jako solista. Ostatecznie zdecydował się jednak na działalność zawodową i porzucił studia. Po krótkim czasie całkowicie poświęcił się grze na trąbce. Jego umiejętności doprowadziły do zaangażowania w Hamburgu, gdzie występował jako pierwszy trębacz w orkiestrze Rosy Petersy. Następnie koncertował w wielu miastach Europy, tworzył własne zespoły i dołączył do renomowanej orkiestry Weintraub Syncopators, z którą przez kilka lat występował m.in. w Holandii, Danii, Norwegii, Szwecji, Włoszech, Francji, Belgii, Szwajcarii, Czechosłowacji, Austrii oraz w Stanach Zjednoczonych. Brał również udział w nagraniach muzyki do filmów dźwiękowych, m.in. Błękitnego anioła z Marleną Dietrich.
Po dojściu nazistów do władzy, wielu muzyków o żydowskich korzeniach wyjechało z Niemiec. Rosner w tym czasie zakończył współpracę z Weintraub Syncopators, wyjechał do Belgii i powrócił do idei prowadzenia własnej orkiestry. W Ostendzie założył zespół Jug Band wspólnie z saksofonistą Fudem Candrixem, z którym odniósł znaczące sukcesy artystyczne. W tym okresie, podczas koncertu we Włoszech, Ady Rosner spotkał Louisa Armstronga, który wyrażał się o nim z uznaniem i sam określił go mianem Białego Armstronga. Pod koniec 1933 roku Rosner poprosił o azyl w Belgii, czego mu odmówiono i jako obcokrajowiec otrzymał nakaz jej opuszczenia.
Międzynarodowa sława thumb|Ady Rosner ze swoją orkiestrą w Krakowie około 1936 roku. W 1933 roku wyjechał do Polski, najpierw do Krakowa, a następnie do Warszawy, z zamiarem stworzenia własnej, nowoczesnej orkiestry jazzowej na ziemi ojczystej, opartej na wzorcach zagranicznych. W skład zespołu Rosnera wchodzili najlepsi polscy jazzmani międzywojennej Polski, tacy jak Franciszek Górkiewicz, Tony Lewityn, Aleksander Halicki, Leon Heller, Stanisław Piecuch, Szymon Heliszkowski, czy Stanisław „Leo” Arżewski. Dzięki konsekwentnej pracy i wysokiemu poziomowi artystycznemu jego orkiestra szybko zyskała uznanie i wysunęła się na czoło polskich grup muzycznych. Występy Rosnera zwracały uwagę nowatorskim podejściem do jazzu, prezentowanego jako forma muzyki współczesnej przeznaczona także do uważnego słuchania, a nie wyłącznie do tańca. Miało to wielki wpływ na rozwój tego gatunku muzyki w kraju. Udzielając wywiadu ilustrowanemu magazynowi tygodniowemu „As” w 1936 roku, Ady Rosner mówił:
Przyznać muszę, iż zespoły nasze nie dorównują poziomowi gry zagranicą. Część winy leży bez wątpienia po ich stronie, gdyż nie starają się przejąć tego specyficzngo stylu, jaki cechuje orkiestry anglo-amerykańskie. W wielkiej mierze ponoszą jednak winę dyrektorzy naszych lokali. Panuje u nas jeszcze mylny pogląd, iż duszą zespołu jest wytwornie ubrany skrzypek, na którym spoczywa obowiązek wywołania nastroju i nawiązania kontaktu z publicznością. Walory muzyczne są dopiero sprawą drugorzędną. Po przyjeździe z zagranicy uderzył mnie znamienny fakt. W czasie pertraktacyj o engagement spotkałem się pewnego dnia z dosyć ciekawym sądem jednego z dyrektorów dancingu. Na postawione mi pytanie, na jakim gram instrumencie, odpowiedziałem, nie przeczuwając niczego złego: „...na trąbce”. – Trudno – odrzekł dyrektor – nie lubię trąbki, nie może pan liczyć na moje engagement”. – Dopiero po paru dniach zrozumiałem istotę tej odmowy. Stanowi ona bowiem dobitne uzasadnienie powodów, dla których nie przerzucono u nas jeszcze wzorem zagranicy, punktu ciężkości w orkiestrze jazzowej, z instrumentów smyczkowych na instrumenty dęte (saksofon, trąbka, puzon, flet itp.), jako odpowiedniejszych dla oddania charakterystycznego rytmu i dynamiki jazzowej. Ten właśnie brak zrozumienia najistotniejszych cech jazzu wpływa hamująco na jego rozwój. Styl „hot” nie jest tak ciężki i jestem przekonany, iż opanowanie go nie sprawi naszym muzykom wielkich trudności. Publiczność przyzwyczai się również szybko do tego stylu, o wiele bardziej barwnego i intersującego. Ważną rolę odegrałby tu współudział Polskiego Radia w formie zainicjowania odpowiednich audycji. [...] Ogółem biorąc mamy dobrych muzyków, hołdują oni jednak jeszcze staremu i monotonnemu stylowi gry. Najlepszym jest może (Franciszek) Witkowski, po którym poznać staranną pracę i wpływ zainteresowania się zagranicznym stylem, słyszanym bądź to przez radio, bądź też na płytach gramofonowych. Poza tym wysuwa się Witkowski na czoło naszych zespołów dzięki nadzwyczajnej precyzji w wykonaniu utworów.
thumb|Ady Rosner około 1937 roku. W 1937 roku orkiestra Rosnera dokonała kilku instrumentalnych nagrań dla polskiej wytwórni „Syrena-Rekord” – Dla ciebie signorito!, Rumuński foxtrot, Ty i ja, Dlaczego? i Echoes of the Jungle Duke'a Ellingtona. Jego trzynastoosobowy zespół odnosił olbrzymie sukcesy zarówno tutaj, jak i za granicą, m.in. w Monte Carlo, krajach Beneluksu, Skandynawii, Francji. Podczas tournée w Paryżu w 1938 roku Rosnerowi zaproponowano nagrania dla francuskiego oddziału amerykańskiej wytwórni Columbia Records. W dniach 7 lutego, 7 marca i 3 maja jego orkiestra zarejestrowała osiem utworów, w większości będących amerykańskimi standardami jazzowymi. Nagrania te mają dziś istotne znaczenie historyczne dla dziejów polskiego jazzu. Rosner był też w tym czasie właścicielem klubu „Chez Adi” w Łodzi. Jego idolem był Harry James. Korespondował z Genem Krupą. Wraz z przyszłą żoną Ruth Kamińską grywał w znanej i lubianej „Café Esplanada”.
Losy wojenne i kariera w ZSRR W drugim tygodniu bombardowań Warszawy w 1939 roku poprosił o rękę Ruth i został przyjęty. Jego teściowa, Ida Kamińska, była w czasie okupacji na liście reżyserów sztuk antyhitlerowskich, przeznaczona do likwidacji. Ida Kamińska tak wspominała te czasy:
Teatr i mieszkanie w Warszawie zbombardowano na początku września, gdy siedzieli w schronie. Nie zostało im nic poza pierścionkiem i dwoma futrami. W piwnicy razem z nimi siedział Biały Armstrong. Nazywał się Adolf Rosner, ale w tej sytuacji mówiono do niego Adi. Podpisywał się Eddie, potem – Edi. Sprzedawano widokówki, jak gra na dwóch trąbkach naraz; jako 19-latek zajął w Ameryce drugie miejsce w konkursie jazzowym, w którym Armstrong zajął pierwsze. Jego ojciec był szewcem z Oświęcimia. Adi przyjechał z Berlina na koncerty do Polski, a Ruth Kamińska śpiewała z jego zespołem w Café Esplanada. Przy pierwszych bombardowaniach życie uratował im fortepian, pod który razem wskoczyli. W drugim tygodniu bombardowań Adi poprosił w schronie o rękę Ruth. Ida dała córce w posagu pierścionek i dwie puszki sardynek znalezione w ruinach. Wyszli po trzech tygodniach. Spali jakiś czas u znajomych. Dozorczyni za to, że nie doniesie, iż w kamienicy są Żydzi, brała niewygórowaną opłatę. Pewnego wieczoru zjawiła się dziennikarka, pani Słapak, z ostrzeżeniem (za darmo), aby wyjechali natychmiast, bo Ida Kamińska jest na liście reżyserów sztuk antyhitlerowskich, przeznaczona do likwidacji.
Po klęsce wrześniowej Rosner uciekł do ZSRR. Orkiestrę, którą kierował, popierał Pantelejmon Ponomarienko, pierwszy sekretarz partii Białorusi. Po koncercie w Mińsku Ponomarienko zaproponował, aby orkiestra Rosnera została orkiestrą jazzową Republiki Białoruskiej. W związku z tym Rosner dał koncert dla nielicznie zgromadzonej publiczności i otrzymał pochlebną opinię Józefa Stalina. Zaczęto nazywać jego orkiestrę Zespołem Stalina.
W czasie wojny dawał koncerty, jeżdżąc z zespołem własnym pociągiem. Rosner znakomicie zarabiał – miał m.in. eleganckie mieszkanie w pobliżu KremlaS. Frederick Starr, Red Hot — The Fate of Jazz in the Soviet Union, 1983. Po wojnie został aresztowany jako kosmopolita i prowadził orkiestry w Magadanie. Ida Kamińska tak wspominała ten okres:
Adi stworzył orkiestrę jazzową, a pierwszy sekretarz Komunistycznej Partii Białorusi Pantelejmon Ponomarienko dał im w 1942 r. pociąg w prezencie. W 1943 roku zagrali w pustym teatrze w Soczi tylko dla Stalina, którego nawet nie widzieli ze sceny. Poinformowano ich, że występ się podobał. – A więc jesteśmy bezpieczni na co najmniej 25 lat – Adi powiadomił Ruth. Odtąd mówiono: Rosner – dyrektor prywatnej orkiestry Stalina. Jednak w 1946 r. w „Prawdzie” ukazał się artykuł pt. „Trywialność na estradzie”, dowodzący, że Rosner uprawia triki i gra muzykę, która demoralizuje umysły. Pojawiło się hasło: „Kto dziś gra jazz, jutro zdradzi ojczyznę!”. Gorki napisał rozprawę o jazzie jako muzyce duchowej nędzy, aż w końcu Stalin zabronił używać tego słowa. Postanowili, że jak najszybciej razem wrócą do Polski. Ida z Marianem Melmanem i synem odjechali kilka dni wcześniej niż dzieci [...] Adi i Ruth z Eriką wciąż nie przyjeżdżali. Dostała wiadomość: Adiego aresztowano za „zdradę ojczyzny przez nielegalny wyjazd za granicę” (w ten sposób dowiedział się, że jego ojczyzną jest ZSRR) oraz za „kosmopolityzm”. Zadzwoniła do szkolnej koleżanki – Doby Taubin z Moskwy – żeby sprawdziła, co naprawdę się stało. Doba oddzwoniła: – Twój zięć zachorował, Ruth we Lwowie codziennie nosi mu do szpitala jedzenie (co znaczyło, że Adi został aresztowany). [...] Adiego torturowano przez siedem miesięcy, aby przyznał się, że jest szpiegiem. Potem zapadł wyrok – dziesięć lat w obozie pracy w Chabarowsku. Po czterech latach trafił na Kołymę. Ruth zesłano do miasta Kokczetaw w Kazachstanie, gdzie mogła mieszkać w wolno stojącym domu, ale codziennie musiała meldować się na milicji.
Rosner został zwolniony z gułagu w 1954 roku, po śmierci Stalina. Niemal natychmiast utworzył 64-osobowy zespół w Moskwie. Na trzy lata przed śmiercią powrócił jednak do BerlinaKudrjacewa, K. Jak pracowałam w Eddi Rosnera (po rosyjsku).
W latach 30. Adolf Rosner napisał muzykę do rosyjskich słów Ajda pareń, parieniok. W latach 50. piosenka Cicha woda (refren: „Cicha woda, brzegi rwie...”), wykonywana przez Zbigniewa Kurtycza na melodię skomponowaną przez Rosnera, była jedną z najpopularniejszych w Polsce.
W 1988 roku jego nagrania rosyjskie zostały wydane w serii Melodiya Soviet Anthology of Jazz. W 1992 roku w Moskwie zorganizowano koncert opracowany na podstawie muzyki z 78-obrotowych płyt gramofonowych.
Miał córkę – Erykę.
Przypisy
Linki zewnętrzne Dyskografia orkiestry Adolfa Rosnera 1944 – 1946 Bibliografia Adolfa Rosnera
Kategoria:Polscy trębacze Kategoria:Polscy kompozytorzy jazzowi Kategoria:Rosyjscy muzycy jazzowi Kategoria:Trębacze jazzowi Kategoria:Ludzie związani z Magadanem Kategoria:Polacy i obywatele polscy – więźniowie radzieckich łagrów 1945–1989 Kategoria:Ludzie urodzeni w Berlinie Kategoria:Urodzeni w 1910 Kategoria:Zmarli w 1976 Kategoria:Polscy Żydzi ocalali z Zagłady